Niespełna cztery lata temu (jak ten czas leci!) postanowiłem spróbować swoich sił i podejść do eliminacji kultowego teleturniej emitowanego w TVP od 32 lat. I chociaż udało się wystąpić przed kamerami i spróbować swoich sił w starciu z Tadeuszem Sznukiem, nie byłem do końca zadowolony ani z ówczesnego stanu swojej wiedzy, ani z atmosfery jaka panowała przed i podczas nagrania.

Dość powiedzieć, że i wyemitowany później odcinek dostarczył mi dodatkowych zmartwień, kiedy zorientowałem się, że na nagranie założyłem fatalnie dobraną koszulę. Tak fatalnie, iż nie dość, że stapiałem się z kolorystycznie i kropkowo z tłem, to jeszcze po zajęciu pozycji siedzącej spomiędzy guzików przez całe nagranie wyzierał kawałek mojego brzucha. Do dziś nie jestem w stanie oglądać swojego występu na trzeźwo.

Po wpadce sprzed dwóch lat szybko podjąłem decyzję, że nie będę starał się ponownie stanąć przed obliczem Salomona z Woronicza. W miniony weekend dość niespodziewanie zmieniłem jednak zdanie, gdy od kolegi dowiedziałem się, że ekipa “Jednego z dziesięciu” ponownie organizuje eliminacje w gdańskiej “Jedynce” - liceum, do którego niemal ćwierć wieku uczęszczałem przez cztery lata.

Czasu nie było wiele, gdyż z komunikatu produkcji w social medaich wynikało, że w niedzielę 17 maja będą na miejscu tylko do godziny 15:00, co w związku z innymi zobowiązaniami dawało mi jedynie kilkadziesiąt minut na pojawienie się w centrum miasta (a, wierzcie mi, do centrum Gdańska skąd, gdzie mieszkam, nie jest łatwo szybko dojechać nawet w weekend). Fakt, że to sama końcówka castingu dawał jednak nadzieję, że nie będzie tam już zbyt wiele osób do odhaczenia.

Po przybyciu na miejsce okazało się, że chętnych jest tak dużo, że większa część z nich uformowała kolejkę jeszcze przed budynkiem szkoły. Wewnątrz, w przedsionku, na schodach i korytarzu prowadzącym do dwóch “sal egzaminacyjnych” było drugie tyle teleturniejowych abiturientów, więc mimo deadline’u ustalonego przez ekipę, trzeba było swoje odstać.

Półtorej godziny później, spędzonej na szybkiej powtórce wynotowanej z wcześniejszych odcinków wiedzy (nie przydała się), wszedłem wreszcie do pokoju zwierzeń, gdzie na czterech stanowiskach jednocześnie odpytywani byli potencjalni przyszli uczestnicy programu TVP.

Przy stoliczku sympatyczna pani wręczyła mi formularz (było na nim miejsce na zdjęcie, którego nie przyniosłem), który z drżeniem rąk szybko uzupełniłem na tyle nieczytelnie, że adres mailowy poprawiałem trzykrotnie. Gdy oddałem go na jej ręce nie spodziewałem się, że pytania, które za chwilę miałem usłyszeć, są wydrukowane na jego drugiej stronie. A konkretnie 20 pytań, z których trzeba było odpowiedzieć poprawnie na przynajmniej 17.

Czytaj także:

Samo odpytywanie trwało łącznie może trzy minuty - tempo jest dość zawrotne, chociaż nie ma limitu czasowego na zastanawianie się. Niemal natychmiast po udzieleniu odpowiedzi na jedno pytanie “egzaminujący” zadaje następne. Całość przypomina seryjne oddawanie strzałów na strzelnicy, z tą różnicą, że tarcza jest dość blisko i natychmiast dowiadujesz się, że nawet w nią nie trafiłeś.

Oto 20 pytań, jakie usłyszałem podczas drugiego podejścia do “Jednego z dziesięciu”:

1. Jaki jest pierwiastek kwadratowy z liczby 36?

2. Guacamole to pasta, zupa czy deser?

3. W którym roku Jan III Sobieski pokonał Turków pod Wiedniem?

4. Jak potocznie nazywa się błąd polegający na przestawieniu kolejności liter lub cyfr?

5. Kto jest kompozytorem opery “Madame Butterfly”?

6. Jakiego rodzaju jest wyraz “słońce”?

7. Jak z języka francuskiego nazywa się zasłona w oknie umocowana na wałku, podnoszona i opuszczana za pomocą sznurka nawiniętego na bloczek?

8. Która liczba podniesiona do kwadratu maleje dwukrotnie?

9. Kapadocja to kraina historyczna w jakim państwie?

10. Gliceryna to alkohol, tłuszcz czy białko?

11. El Clásico to określenie pojedynku piłkarskiego pomiędzy jakimi drużynami?

12. W którym kraju nieeuropejskim wznoszą się Alpy Południowe?

13. Objętość walca obliczamy mnożąc jego pole podstawy przez…?

14. Ilu było łącznie przyjaciół-muszkieterów w książce Alexandra Dumasa?

15. Według przysłowia i z czego Salomon nie naleje?

16. Pneumokoki to nazwa bakterii czy wirusów?

17. Jak nazywał się pierwszy polski noblista w dziedzinie literatury?

18. Kto był wodzem rokoszu przeciwko Janowi Kazimierzowi?

19. Której bogini poświęcone są gęsi na Kapitolu?

20. Z liter A, B, C, która nie jest symbolem pierwiastka chemicznego?

☕ Lista ci się przyda? Postaw kawę!

Trochę fuksem udało mi się wykręcić wynik 17/20 (“Madame Butterfly” strzeliłem, bo nie kojarzyłem jej z Verdim, a jak nie Verdi, to musiał być przecież Puccini) i dostałem okejkę na drugą audiencję u Tadeusza Sznuka.

Problem w tym, że dostąpię tego zaszczytu najwcześniej za dwa i pół roku, gdyż pomimo faktu, że na eliminacjach byłem cztery lata temu, to muszę odczekać pełne cztery, licząc od premiery swojego odcinka w TVP. A jako że ten był w święto zmarłych 2024 roku, to następny raz w TV zjawię się krótko po Halloween 2028 roku.

Trochę więc czasu jest na pochłonięcie bazy 19 tysięcy pytań, jakie zgromadziłem przez te wszystkie lata. Ale o tym już przy następnej okazji.

Był 10 października 2007 roku, kiedy gracze na całym świecie wreszcie otrzymali od wartego mniej więcej 4 miliardy dolarów studia Valve zestaw gier zatytułowany The Orange Box. Najgoręcej wyczekiwanym elementem przygotowanego pięciopaku był oczywiście drugi epizod “Half-Life 2”, ale – jak okazało się już po po kilku dniach – bardziej niż kontynuacją losów Gordona Freemana ludzie ekscytowali się szalenie prostą, a zarazem zdumiewająco oryginalną grą logiczną o dość enigmatycznym tytule “Portal”.

Jednak historia jednej z najbardziej kultowych produkcji w dziejach rozrywki wideo nie zaczęła się wcale wspomnianego dnia. Co więcej, gdyby nie kilka szczęśliwych zbiegów okoliczności i odrobina improwizacji, miast ekscytować się drugą częścią logicznego FPS-a, mogliśmy dostać jedynie jego nędzną namiastkę.

Niemal równo dwa lata przed premierą pierwszej części “Portala” grupa studentów college’u DigiPen Institute of Technology w Redmont opublikowała w Internecie swoją pracę zaliczeniową pod postacią gry “Narbacular Drop”. Przed potencjalnym graczem chcącym zapoznać się z tym dziełem zostało postawione proste zadanie – takie pokierowanie ruchami uwięzionej w lochach mało mobilnej księżniczki, by za pomocą specjalnego systemu magicznych portali, łączących dwa teoretycznie zupełnie niepowiązane ze sobą miejsca, pomóc się jej wydostać z niewoli i pokonać złowrogiego demona o mało przerażającym i dość zabawnym imieniu. Brzmi znajomo?

Dość niespodziewanie ten zaledwie sześciopoziomowy pokaz umiejętności i kreatywności amerykańskiej młodzieży (zrzeszonej pod nazwą Nuclear Monkey Software) szybko zaczął żyć własnym życiem (gra, choć krótka, mogła być rozwijana przez każdego, więc dodatkowe poziomy pojawiały się jak grzyby po deszczu), a sami autorzy zostali zauważeni i niemalże z miejsca zatrudnieni przez ekipę spod znaku czerwonego zaworu.

Piszę niemalże, gdyż tak po prawdzie wersja demonstracyjna ich cyfrowego dziełka nie zrobiła początkowo wrażenia na jednym z pracowników wpływowego dewelopera, który nazwał ów projekt „tylko” interesującym.

Zasubskrybuj teraz

Robin Walker, bo o nim mowa, poprosił jednak zespół NMS o kontakt w przyszłości. Za drugim razem “Narbacular Drop” został zaprezentowany bezpośrednio szefowi Valve, który po pokazie zadał jego twórcom tylko jedno pytanie: Więc jak będzie, chcecie dla nas pracować? Pierwszym owocem współpracy Nuclear Monkey Software z twórcami Half-Life był właśnie “Portal” – wielokrotnie nagradzany logiczny platformer, o fabule bliźniaczo podobnej do baśniowo-magicznego projektu z czasu studiów.

Newell, były pracownik Microsoftu, który po odejściu od giganta postanowił założyć swój własny biznes, nie wiedział, że ta kultowa produkcja mogłaby wcale nie powstać, gdyby nie Erik Wolpaw i Chet Faliszek. Tych dwóch dwudziestokilkulatków, odpowiedzialnych za scenariusz “Portala”, dołączyło do grona pracowników dewelopera niemal w tym samym czasie co byli studenci DigiPen.

Zanim jednak to nastąpiło, Faliszek i Wolpaw umówili się między sobą, że jeśli nie spodoba im się w już wtedy kultowym studiu, po 30 dniach zrezygnują. Mało tego – krótko po zatrudnieniu go Wolpaw w ciężkim stanie trafił do szpitala z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, gdzie niemal w ostatniej chwili odratowali go lekarze. Tam właśnie podjął decyzję o rezygnacji z pracy ze względu na stan zdrowia, ale... sam szef poinformował go, że jego zadaniem w danym momencie jest powrót do pełni sił, a do firmy dopiero wtedy, kiedy będzie czuł, że jest gotów.

W ten sposób Newell nie tylko zyskał sobie dozgonną wdzięczność Wolpawa, ale także uratował projekt, który do teraz wywołuje rumieńce na twarzach zapatrzonych w dokonania studia geeków. Dzięki tej decyzji po dziś dzień możemy zagrywać się w obie części Portala, zachwycając się pełnym zabawnych dialogów i sytuacji skryptem.

To dzięki Erikowi, a właściwie jego kwadratowej poduszce (którą miał zawsze przy sobie, na której siadał, którą kładł sobie na brzuchu i którą tulił na firmowych spotkaniach), do „życia” powołany został przedmiot wzbudzający największe emocje w historii elektronicznej rozrywki – Companion Cube. Urocze sześcienne pudełko z różowym serduszkiem na wieku nie podejrzewało, że od chwili poczęcia go w umysłach osób tworzących “Portala” do dnia jego wirtualnej śmierci w spalarni Aperture Science minie dokładnie 26 miesięcy. Tyle bowiem zajęło ukończenie gry, która przyniosła Valve spodziewaną jak zwykle lawinę nagród i uwielbienie fanów.

To, czego się nie spodziewano, to szaleństwo, jakie ogarnęło graczy. Krótko po premierze w Internecie spopularyzowane zostało hasło „The cake is a lie”, ludzie zaczęli przebierać się za Companion Cube w ramach halloweenowego szaleństwa, a kilka szkolnych chórów przygotowało własne wykonania „Still Alive” – finałowej piosenki śpiewanej przez kłamliwy, dwulicowy i mający niecne zamiary komputer GLaDOS. “Portal” nie był hitem – “Portal” stał się prawdziwym popkulturowym fenomenem, do którego – jak się okazuje – nie tak znowu łatwo było przygotować ciąg dalszy.

Pierwszy pomysł na sequel pojawił się w 2008 roku, gdy Valve na kilka miesięcy z firmy produkującej gry przekształciło się w gigantyczny inkubator oryginalnych konceptów, z których mogłyby powstać równie przełomowe dzieła co rzeczona gra. Takim właśnie przełomem miało być wprowadzenie do drugiej części elementów czwartego wymiaru – czasu.

W założeniu gracz miał zostać uzbrojony w umiejętność nagrywania samego siebie podczas rozgrywki, a następnie ingerowania w swoje działania z innej perspektywy – w ten sposób otrzymalibyśmy dość niespotykany system „kooperacji siebie samego z samym sobą”.

Żeby rozjaśnić nieco założenie takiej współpracy, posłużmy się prostym przykładem. Przypuśćmy, że w celu rozwiązania pozornie nierozwiązywalnej zagadki logicznej zepchnęlibyśmy skrzynię z wysokiej platformy, nagrywając cały proces, a następnie – odtwarzając to, co robiliśmy – przechwycilibyśmy spadający obiekt w innym miejscu, przesuwając się w kontinuum czasoprzestrzennym, tak aby przetransportować go w inny punkt danego poziomu. Ekscytujące?

Po początkowej euforii deweloperów, związanej z dodaniem takiej możliwości do rozgrywki, przyszło otrzeźwienie – aby całość zadziałała zgodnie z założeniem, a dany problem logiczny dało się rozwiązać, gracz zostałby zmuszony do wkalkulowania zbyt dużej ilości potencjalnych zmiennych. Zrezygnowano więc z tego patentu, jednak sama opcja kooperacji została przemycona do “Portala 2” pod postacią rozgrywki dwuosobowej, opierającej się na bardzo podobnym założeniu, lecz nieuwzględniającej manipulacji czasoprzestrzenią.

Kiedy zarzucono opisaną powyżej koncepcję, pracownikom Valve zaświtała w głowie inna myśl – pomysł, który nazwali F-STOP i któremu poświęcili prawie rok (!) czasu, zanim niemal kompletnie od niego odeszli.

Według kolejnych założeń kontynuacja “Portala” miała być prequelem, osadzonym w latach 50. XX wieku. Gracz sterowałby poczynaniami kompletnie nowej postaci, której zadaniem byłoby przebrnięcie przez laboratorium Aperture we wczesnej fazie jego istnienia i stawienie czoła pragnącemu wiecznego życia czarnemu charakterowi – Cave’owi Johnsonowi, założycielowi placówki.

Wart odnotowania jest fakt, że w tej wersji gry nie byłoby dwóch najistotniejszych elementów pochodzących z oryginału – GLaDOS (!) oraz portali (!!!). O ile brak superkomputera nie okazałby się może tak odczuwalny, o tyle brak charakterystycznego miotacza dla wielu przyszłych graczy stałby się prawdopodobnie zupełnie nie do zniesienia. Valve znane jest jednak z nieszablonowego podejścia do swych kolejnych dzieł i tym samym drugi “Portal” miał być zupełnie inną grą logiczną, w której łącznikiem z oryginałem pozostałoby wyłącznie Aperture Science.

Projekt ów doszedł nawet do fazy, w której przyjaciele i rodzina pracowników dewelopera mogli zapoznać się z grywalną wersją alfa i wyrazić swoją opinię. Ta jednak okazała się miażdżąca i brzmiała ni mniej, ni więcej: “To nie jest Portal”. Po ośmiu miesiącach produkcji projekt F-STOP został więc kompletnie zarzucony, pomimo dość zaawansowanych prac i bardzo innowacyjnej (lecz wciąż owianej tajemnicą) mechaniki gry. Valve ma jednak zamiar wykorzystać kluczowe elementy F-STOP w jednym z przyszłych dzieł, niebędącym już “Portalem”.

Pod koniec 2008 roku postanowiono zacząć produkcję kontynuacji od podstaw, uwzględniając pominięte wcześniej elementy fabuły i rozgrywki, jednocześnie próbując stworzyć coś więcej niż tylko trudniejszą wersję zagadek znanych z pierwszej części.

Po wielotygodniowej burzy mózgów wreszcie pojawiły się propozycje wprowadzenia dodatkowych czynników urozmaicających i utrudniających przechodzenie kolejnych poziomów. Wśród nich znalazły się m.in. specjalne komnaty, których kształt zmieniałby się w trakcie rozwiązywania danego problemu; obiekty, których przenoszenie w odpowiednie miejsce danego poziomu powodowałoby choćby obrót pomieszczenia czy zmianę grawitacji; typowa przeszkadzajka w postaci bryły antymaterii, której nie można byłoby odłożyć, bo kończyłoby to się gigantyczną eksplozją bądź implozją; świetlne mosty, umożliwiające dotarcie do niedostępnych miejsc, z opcją „przesyłania” ich przy pomocy portali; katapultujące wyrzutnie, a także zasysające różne przedmioty (w tym uzbrojone działka i skrzynie) tuby.

W sumie tylko część z tych pomysłów postanowiono umieścić w grze, a naprawdę sporo uwagi poświęcić gadatliwym, kulistym robotom, które poznaliśmy w zakończeniu “Portala”, podczas wyrywania ich z „ciała” GLaDOS i likwidowania w spalarni Aperture Science. Scenarzyści projektu postanowili, że to właśnie one będą stanowić jeden z głównych motorów napędowych fabuły. Ostatecznie jednak zdecydowano się na tylko jednego z nich – w ten oto sposób narodził się Wheatley.

Jedną z nowości, które również znalazły się w drugiej części “Portala”, były różnokolorowe żelowe farby, zmieniające właściwości danej powierzchni po zetknięciu z nią. W założeniu miały być to farby: przyspieszająca, katapultująca, umożliwiająca teleportację i spowalniająca (a także umożliwiająca graczowi poruszanie się po dowolnej płaszczyźnie, bez względu na grawitację). W gotowej grze znalazły się oczywiście pierwsze trzy, z ostatniej postanowiono zrezygnować, argumentując, że powoduje „chorobę lokomocyjną” u beta-testerów.

Patent na kolorowanie wnętrz, początkowo przyjęty z entuzjazmem, po jakimś czasie zaczął, niestety, nie pasować do koncepcji laboratorium przyszłości. Zdaniem pracowników Valve był nieco... staroświecki. I wtedy, w momencie niespodziewanej refleksji, scenarzyści wpadli na pomysł urozmaicenia “Portala 2”.

Fajny tekst? Postaw kawę :)

Aby nie rezygnować z wspomnianej innowacji, postanowili osadzić część fabuły w latach 50. i późniejszych. Tym samym zdecydowali się przywrócić nieco odmienioną postać Cave’a Johnsona i jego „przedpotopowego” Aperture Science. Oczywiście, ostatecznie Chell nie cofnęła się w czasie, a jedynie została zmuszona do eksploracji zapomnianych podwalin Aperture, które znajdowały się de facto w piwnicach pełnego niebezpieczeństw ośrodka badawczego. Nareszcie wszystkie elementy nieco chaotycznie konstruowanej układanki zaczęły do siebie pasować – “Portal” 2 był gotowy.

Dalszy ciąg tej historii jest już Wam doskonale znany: 19 kwietnia 2011 nastąpiła długo wyczekiwana, światowa premiera zarówno na platformie Steam, jak i w normalnej dystrybucji, gdzie “Portal 2” także sprzedawał się znakomicie. Przez dwa tygodnie gra była najchętniej kupowanym produktem w Wielkiej Brytanii (w USA w drugim tygodniu została minimalnie wyprzedzona przez nowe “Mortal Kombat”), a już 22 czerwca Gabe Newell ogłosił, że sprzedała się w ponad 3 milionach kopii.

Miesiąc później Electronic Arts poinformowało, że na całym świecie wersje pudełkowe rozeszły się w ilości dwóch milionów egzemplarzy. “Portal 2” został wyróżniony tytułem „Najlepszej gry 2011 roku” („Ultimate Game of the Year”) na gali wręczenia nagród Golden Joystick, jak również „Najlepszej gry na PC” oraz „Najlepszej gry oferującej rozgrywkę wieloosobową” podczas Spike Video Game Awards. Znalazł się też na liście najlepszych gier tamtego roku wg magazynu Times, został także ogłoszony najlepszą produkcją przez popularne serwisy związane z grami – Eurogamer, Gamasutra, Kotaku – oraz reporterów Associated Press i dziennikarzy “The Daily Mirror”.

I pomyśleć, że wszystko zaczęło się od pozornie drobnego studenckiego projektu, po czym zostało wprawione w ruch kilkoma szczęśliwymi zbiegami okoliczności, a dopięte na ostatni guzik po serii porywów improwizowanej kreatywności. W bezwzględnym świecie biznesu, gdzie najważniejsze są pieniądze, reklamy i dotrzymywanie terminów, Valve po raz kolejny pokazało, że dzięki luźnemu podejściu do procesu twórczego, w założeniu dość niszowej gry logicznej, można osiągnąć nie tylko olbrzymi sukces, ale i na trwałe zapisać się w świadomości graczy i historii elektronicznej rozrywki.

Podczas pisania niniejszego wpisu wielce przydatny okazał się interaktywny e-book „Portal 2: The Final Hours”, który dostępny jest na platformie Steam.

Nie od dziś wiadomo, że głosowanie za pomocą wiadomości SMS, choć najmniej lubiane przez osoby głos oddające, jest najbardziej hołubione przez stacje telewizyjne i rozgłośnie radiowe. I to nie dlatego, że dają najbardziej wymierny efekt (są w teorii odporne na oszustwa), ale przede wszystkim dlatego, iż przynoszą wyżej wymienionym zyski, których nie wygenerowałyby innymi metodami.

Wszyscy (OK, pewnie nie wszyscy) pamiętamy też irytujący boom na "konkursy" zawierające w nazwie człon "audio" lub "tele" i niesmak jaki budziły wśród nieco bardziej rozgarniętych widzów. Truizmem będzie napisanie, że w czasach nieco dawniejszych, patent na wciągnięcie widzów w interakcje był zdecydowanie bardziej kuriozalny, niż pytania, jakie zadawano na antenie.

Wróćmy jednak do sedna wpisu, czyli decydowania o czyimś losie z domowego fotela. Jak więc oddawano władzę w ręce widzów w czasach, gdy demokracja kojarzyła się z bliską stu procent frekwencją wyborczą i dorzucaniem kart do niezapieczętowanych urn?

Interwizja

Na trop mierzenia nastrojów wśród telewidzów natrafiłem, czytając 10 lat temu o planach przywrócenia do życia konkursu Interwizji przez Władimira Putina. Dyktator i zbrodniarz wojenny mocno się wówczas zastanawiał nad wskrzeszeniem konkurencyjnego wobec Eurowizji festiwalu piosenki1.

Pomysł ten nie był jednak wybitnie oryginalny, gdyż wracał co kilka lat, odżywając najczęściej w okolicach imprezy organizowanej co roku przez Europejską Unię Nadawców - Eurowizję.

Zabarwiony na czerwono jego odpowiednik, który, nawiasem mówiąc, w latach 1977-1980 odbywał się w Sopocie, gromadził jednak na scenie gwiazdy nie tylko z bloku wschodniego. W ten sposób starano się realizować m.in. polskie marzenie o wielkiej imprezie na światowym poziomie.

Biorących w nich udział wykonawców oceniał panel jurorów, jednak w krajach Zachodu panuje przeświadczenie, że wyboru laureatów dokonywali widzowie za pomocą na pierwszy rzut oka nieco prymitywnego systemu głosowania. Na czym miał on polegać?

Kto zgasił światło?

W dużym skrócie: wskazywanie faworytów miało odbywać się za pomocą… włączania bądź wyłączania przez widzów śledzących transmisję świateł w swoich domach czy mieszkaniach.

Jeżeli dany utwór wzbudzał sympatię domowników, wszystkie lampy w domu miały zostać włączone. Jeżeli zaś piosenka nie wzbudzała większych emocji, domownicy mieli światła wyłączać.

Informacje na temat zwiększonego lub zmniejszonego poboru energii miały następnie być przekazywane przez elektrownie organizatorom, którzy na ich podstawie przyznawali wykalkulowaną liczbę punktów danemu uczestnikowi.

Próbowałem potwierdzić zawarte w powyższym akapicie informacje u źródeł (pytając m.in. obdarzonych niezawodną pamięcią rodziców i dziadków), jednak wszyscy z którymi rozmawiałem nie przypominają sobie takiej metodologii badania.

Dochodząc jednak po kłębku do nitki natrafiłem na inne informacje, które potwierdzają, że taki sposób oddawania głosów w istocie był praktykowany. Nie w konkursie piosenki jednak.

Jak się okazuje sprawdzanie nastroju widzów za pomocą żarówek praktykowane było m.in. w Czechosłowacji, gdzie nagrywany na żywo program mógł podążyć w kierunku wskazanym przez widzów.

Początkowo o losach kucharza z show (szukałem lepszego słowa, ale na próżno) "Rozpaky kuchaře Svatopluka" ("Przygody Świętopełka Kuraczka") decydowała zgromadzona w studiu publiczność, jednak jeden z odcinków nagrano przy współpracy z telewidzami.

Dwukrotnie podczas jego wyświetlania akcja zatrzymywała się, a zgromadzeni przez odbiornikami ludzie mogli zadecydować w którym z podanych dwóch kierunków ma podążyć fabuła. Zapalając lub gasząc w domach światło.2

Ten sposób głosowania uwieczniono na poniższym fragmencie:

O krok dalej poszli Niemcy (znani skądinąd z robienia jednego kroku za daleko), którzy procedurę zwaną przez siebie "Lichttest" wdrożyli w programie "Wünsch Dir was".

Początkowo ograniczali się do wyboru jednego miasta, gdzie widzowie za pomocą zapalanych lamp mieli decydować o zwycięstwie jednej z biorących w nim udział rodzin. Ze względu jednak na skargi jakie telewizja otrzymywała z elektrowni (zbyt duże skoki poboru doprowadzały do awarii w dostawach prądu), zdecydowano się zmienić metodologię badania. Na co wówczas wpadli genialni sąsiedzi zza zachodniej granicy?

Na odkręcanie kranów i spuszczanie w kiblach wody.

Tak moi drodzy, w RFN o czyimś być albo nie być w telewizyjnym teleturnieju przesądzała ilość marnowanej w danej chwili wody. Cóż, Ordnung muss sein.

Źródła:

• BBC: The Cold War rival to Eurovision

• The Trumpet: What’s Behind Russia’s Revival of a Soviet-Era Song Contest?

• Insure and Go: The Soviet Union’s answer to Eurovision

• Wikipedia: Rozpaky kuchaře Svatopluka

• Wikipedia: Lichttest

• Wikipedia: Festiwal Interwizji

Mówią, że z oglądania seriali nie ma żadnego pożytku. Mówią też, że w amerykańskich sądach nie ma spraw nie do wygrania - wystarczy odpowiednio wytrwale i głęboko kopać, a dowody winy (wygrana z punktu widzenia prokuratora) czy niewinności (wygrana adwokata) same zaczynają pchać się do ręki. Tak też było w przypadku oskarżonego o morderstwo i zagrożonego karą śmierci męża, ojca i miłośnika jednego z najbardziej nierozumianych sportów na świecie. Przynajmniej poza Ameryką.

Kalifornia, sierpień 2003 roku. Martha Puebla, 16-letnia dziewczyna, zostaje zastrzelona przed swoim domem. Policja podejrzewa, że ma to związek ze złożonymi przez nią zeznaniami, obciążającymi członków lokalnego gangu. Jednym z oskarżonych jest Mario Catalan, którego brat Juan - na swoje nieszczęście - mieszka w Los Angeles i mógł przebywać niedaleko miejsca zbrodni. I to właśnie na tego ostatniego padają podejrzenia policji. Według funkcjonariuszy, Juan miał zabić Marthę w odwecie za odsiadkę brata.

Juan ma podwójnego pecha - świadek morderstwa tworzy portret pamięciowy. Twarz narysowana przez policyjnego specjalistę - łącznie z fryzurą i zarostem - jest łudząco podobna do aparycji aresztowanego. Po aresztowaniu świadek wskazuje zza lustra weneckiego właśnie jego, jako potencjalnego sprawcę. Juan Catalan trafia do aresztu i zostaje mu postawiony zarzut morderstwa. Nie pomagają tłumaczenia, że w momencie popełnienia zbrodni był z córeczką na meczu baseballu. Policja twierdzi, że dostarczone przez niego bilety nie są wystarczającym alibi.

Ale szczęście nie do końca opuściło potencjalnego skazańca. W jego wersję wydarzeń uwierzył adwokat Todd Melnick, który nie widział w wystraszonym na sali sądowej Catalanie mordercy. Sęk w tym. że skoro sąd nie chciał uwzględnić namacalnych dowodów stawienia się na mecz (Juan mógł przyjść na jego początek, a wyjść w trakcie), a żadna z kamer stadionowych ani telewizyjnych na obiekcie należącym do LA Dodgers nie zarejestrowała odpowiednio wyraźnej sylwetki oskarżonego, należało poszukać innego dowodu niewinności.

I wtedy nastąpił cud. Juan Catalan podczas jednej z rozmów ze swoim adwokatem przypomniał sobie, że w trakcie meczu na stadionie Dodgersów były jeszcze inne kamery, prawdopodobnie należące do ekipy filmującej sceny na potrzeby serialu.

Melnick ruszył więc do właściciela obiektu LA Dodgers, który udostępnił adwokatowi dzienniki z zarejestrowanymi i zgłaszanymi wcześniej wejściami na stadion. Okazało się, że była na nim ekipa serialu "Pohamuj entuzjazm" ("Curb Your Enthusiasm"), kręcąca kilka przebitek do jednego z odcinków. Tych było na tyle niewiele, że dostali zezwolenie na kręcenie w czasie meczu, pod warunkiem niezakłócania oglądania kibicom. Stąd też niewielu ze zgromadzonych w ogóle zwróciło uwagę na obecność kamer HBO.

Adwokat Catalana udał się więc do producentów serialu z Larrym Davidem w roli głównej. Po początkowej niechęci udostępnienia niewyemitowanego jeszcze materiału filmowego adwokatowi, ostatecznie zgodzili się na pokazanie mu taśm z nagraniami. Ku jego euforii okazało się, że ekipie zaiste udało się uchwycić w kadrze oskarżonego o morderstwo.

W jednej z niewykorzystanych później scen (ze względu na fakt, że ekipa serialu przez pomyłkę pozwoliła mu przejść akurat w momencie filmowania, przez co na moment zasłonił Larry'ego Davida) Catalan wraz z 6-letnią córeczką mija nawet głównego bohatera, a jego twarz jest na tyle wyraźna, że taśma mogła stanowić dowód niewinności.

Teraz wystarczyło tylko udowodnić, że oskarżony przebywał na meczu odpowiednio długo, by nie zdążyć dojechać w okolicę popełnienia morderstwa. Ostatecznie, po 5 miesiącach sądowej batalii, którą Catalan spędził w areszcie, został uniewinniony. Historia ma swój dodatkowy happy end - za szkody moralne oraz traumę związaną z przebywaniem w jednym miejscu z faktycznymi przestępcami, Catalan pozwał policję (za niedopełnienie obowiązków i niesprawdzenie wszystkich dowodów). Sąd przyznał mu rację, a miasto musiało mu wypłacić 320 tysięcy dolarów odszkodowania.

Przed procesem Juan Catalan nigdy nie oglądał "Curb Your Enthusiasm". Po uniewinnieniu, jak sam przyznaje, został jego największym fanem.

PS: Całą tę historię możecie obejrzeć na jednej z platform streamingowych dostępnych w Polsce. Jej nazwa zaczyna się na literę N. Wystarczy, że poszukacie dokumentu "Long Shot", ze zwiastuna którego wyciąłem kadry przeplatające treść niniejszego wpisu.

Jeśli jesteś osobą, która zdecydowała się już na krok dalej, poniżej znajdziesz pliki, które dla Ciebie przygotowałem.

Jeśli jeszcze nie wspierasz KULTURĄ W PŁOT płatną subskrypcją, to najlepszy moment, żeby kliknąć w poniższy przycisk i dorzucić swoje trzy grosze!

Płatni subskrybenci otrzymują dodatkowo:

📖 Dostęp do pełnych rozdziałów papierowej książki “KULTURĄ W PŁOT”, czyli 50 całkowicie nowych i nigdzie wcześniej nie publikowanych tekstów!

🔓 Pełny i nielimitowany dostęp do wszystkich archiwalnych tekstów bloga.

Prezenty dla Ciebie w podziękowaniu za wspieranie bloga znajdziesz poniżej. Po ich pobraniu przenieś lub wyślij je na swój czytnik książek.

Read more

Nie dalej jak 12 lat temu nadarzyła się okazja, by po długiej zwłoce obejrzeć chwalonego tu i ówdzie "Bronsona". Przyznając się już na wstępie do swojej ignorancji, wyznam, że tak długo zwlekałem z seansem, myśląc, że jest to biografia aktora znanego z serii "Życzenie Śmierci"1. Dopiero długo później zreflektowałem się, że "Charles Bronson" to również przybrane na jego cześć imię i nazwisko najbrutalniejszego, najniebezpieczniejszego i najdroższego więźnia w brytyjskim systemie penitencjarnym. Osoby tak nieposkromionej, że żadne więzienie w Zjednoczonym Królestwie nie chce go mieć w swoich murach. I wcale im się nie dziwię.

Nie będę się wypowiadał na temat jakości dzieła Nicolasa Windinga Refna (to ten od genialnego "Drive"), które jest skądinąd dziwne i mocno zahaczające o surrealizm (ale zdaniem pierwowzoru tytułowego bohatera, idealnie go portretujące). Po jego obejrzeniu postać Bronsona-więźnia zaintrygowała mnie tak bardzo, że postanowiłem poczytać co nieco o jego życiu i więziennych wybrykach. Nie przypuszczałem jednak, że odnalezione informacje będą w stanie zaskoczyć mnie na tyle mocno, iż zdecyduję się napisać o nim osobny tekst. Zaprawdę powiadam Wam, jeśli wcześniej go nie znaliście, to po lekturze poniższego nigdy już nie zapomnicie.

Michael Peterson, bo tak naprawdę brzmi jego imię i nazwisko, za kratki trafił w 1974 roku za napad na pocztę, podczas którego udało mu się ukraść zaledwie 26 funtów. Tak niska kwota nie była jednak dla sądu okolicznością łagodzącą - ten skazał go aż na 7 lat więzienia (Michael miał wcześniej na koncie wyrok w zawieszeniu). Nikt jeszcze wówczas nie przypuszczał, że ta siódemka powoli, ale systematycznie rozrośnie się do czterdziestki, a główny bohater tej historii większość swojego życia spędzi pod kluczem. Tak moi drodzy, od równo czterech dekad Bronson był na wolności zaledwie przez 4 miesiące i dziewięć dni. Wszystko przez jego bardzo wybuchowy charakter i nieprzewidywalne zachowanie. O tym jednak za chwilę.

Zasubskrybuj teraz

Przez 40 lat Peterson był gościem ponad 120 (!) brytyjskich więzień, brutalnie pobił ponad 20 strażników i niezliczoną ilość więźniów, a także wziął 11 zakładników. Nic dziwnego, że zaledwie 4 lata z całości swojej odsiadki spędził poza izolatką. Tak, tak, "najbrutalniejszy i najdroższy więzień w historii Zjednoczonego Królestwa" 36 lat swojego życia żył w niemal całkowitym odosobnieniu. Co ciekawe, nigdy nikogo nie zabił.

Jego zachowanie było jednak na tyle niebezpieczne i trudne do powstrzymania, że już w 1978 roku przeniesiono go do do więziennego szpitala psychiatrycznego - ponoć najpilniej strzeżonego miejsca odosobnienia w UK. Również i tam Bronson sprawiał problemy, ale w późniejszych latach twierdził, że była to wina pracowników Broadmoor, którzy bili go do nieprzytomności, a jeśli nie udało im się go jej pozbawić, otępiali jego zmysły (i blokowali władzę w mięśniach) mieszankami środków uspokajających. W ramach protestu skazany aż trzykrotnie wspinał się na dach placówki (powodując łączne szkody na kwotę prawie miliona funtów - uwzględniając inflację), a kiedy to nie przynosiło pożądanych rezultatów, rozpoczynał strajki głodowe. Wreszcie przeniesiono go do innego szpitala, a następnie, dla świętego spokoju, jak sam twierdzi, orzeczono, że jest zdrowy na umyśle (to zapamiętajcie, w kontekście reszty tekstu). I wypuszczono.

Bronson był na wolności tylko 69 dni, parając się głównie okładaniem po mordach innych oprychów lub toczących ślinę z gęby agresywnych psów. Za pieniądze oczywiście (po zwycięskim starciu z rottweilerem otrzymał 1000 funtów nagrody). Należałoby w tym miejscu wspomnieć, że Charlie (jak ma w zwyczaju o sobie mówić), jest napakowany niczym rasowi kulturyści. W przeciwieństwie jednak do nich, jego muskuły nie tylko ładnie wyglądają, ale faktycznie działają. W 2007 roku wydał nawet książkę, w której opisał, jak bez używek, spalaczy i siłowni przypakować w taki sposób, by jednym uderzeniem móc powalić krowę. Autor poradnika dodał też, że podobnym ciosem jest w stanie rozbić kuloodporną szybę, kopniakiem otwierać stalowe drzwi oraz z łatwością unosić innych oprychów nad głowę (i nimi rzucać).

Strażnicy więzienni wspominają, że na ich oczach Bronson potrafił wygiąć stalowe drzwi gołymi rękami, a każdy dzień rozpoczynał od robienia 2000 pompek (swoją drogą, swego czasu był rekordzistą świata w długości pojedynczej serii pompkowej). Z innych, na pierwszy rzut oka absurdalnych zachowań i umiejętności warto wspomnieć o czyszczeniu przestrzeni międzyzębowych dratwą, płukaniu jelit wodą, którą zasysa z miski odbytem - wyłącznie za pomocą skurczów mięśni brzucha (!!) - oraz higienie żołądka. To ostatnie przy pomocy połykanych kawałków mokrego materiału przywiązanych do sznurka, które wyciąga tą samą stroną kilkoma jego pociągnięciami.

Wcześniej wspomniałem o nietypowym hobby Charliego, jakim jest branie zakładników. Często robi to tylko po to, by sprowokować starcie się z kilkoma strażnikami jednocześnie. Czasami ma jednak żądania. Czasami, jak na przykład w roku 1994, kiedy po obezwładnieniu strażnika więziennego domagał się helikoptera i... dmuchanej seks-lalki. Innym razem zdenerwowali go dwaj terroryści z Iraku, którzy mieli czelność wpaść na Bronsona na stołówce i go nie przeprosić. Co wówczas zrobił? Najpierw chciał skręcić im karki, ale ostatecznie stanęło na tym, że kiedy z jego ust wydobywał się potok wulgaryzmów zmieszany ze śpiewem, Irakijczycy musieli łaskotać go po piętach i tytułować generałem.

I jeśli to uważacie za absurd, to sam nie wiem, jak nazwiecie kolejną rewelację. Kiedy łaskotki już się mu znudziły, niegdysiejszy Michael Peterson kazał swoim jeńcom okładać go po głowie stalowymi tackami ze stołówki. Gdy ci ze strachu odmówili "współpracy", wściekły Bronson rozebrał się do pasa, po czym zaczął rozcinać i rozszarpywać swoje ciało żyletką, jednocześnie domagając się od strażników karabinu UZI, kilka tysięcy sztuk amunicji, siekiery, kanapki z serem i transportu helikopterem na Kubę.

"Tępa góra mięśni" chciałoby się rzec, ale Charles wbrew pozorom nie jest postacią jednoznaczną. Wcześniej wspomniałem, że napisał fabularyzowany poradnik o swojej pracy nad mięśniami, ale jest to tylko jedno z wielu jego wydawnictw. Bronson ma w swoim dorobku łącznie 11 książek, a oprócz pisania prozy para się też poezją i malarstwem. Jego prace są nagradzane - przez okres osadzenia uzbierał aż 11 nagród Funduszu Koestlera, wspierającego więźniów w wyrażaniu siebie w sposób kreatywny. Jego prace publikowane były w wielu gazetach i magazynach, a obrazy wystawiono (nielegalnie) na jednej ze stacji metra w Londynie (po dwóch tygodniach zostały rozkradzione). Warto podkreślić, że całkowity dochód ze sprzedaży sygnowanych jego nazwiskiem tomów i prac z własnej woli przekazuje na cele charytatywne - głównie hospicja dla dzieci.

Co więcej, w sierpniu 2014 roku, "najbardziej niebezpieczny więzień" ogłosił, że zrywa z brutalnością i burzliwą przeszłością, gdyż przeszkadzają mu one w rozwijaniu kariery artystycznej. Symbolicznie też zmienił swoje przybrane nazwisko. Teraz, na cześć Salvadora Dalego, zowie się Charlesem Salvadorem.

Od momentu premiery produkcji Nicolasa Windinga Refna, gdzie w Bronsona wcielił się Tom Hardy2, więzień zaczął zyskiwać na popularności. Doszło nawet do tego, że w 2013 roku pod petycją o jego uwolnienie (złożoną na ręce premiera) podpisało się aż 10 tysięcy obywateli Wielkiej Brytanii. Bardzo jednak wątpliwe, by została rozpatrzona na jego korzyść, gdyż wciąż, zapominając o składanych obietnicach, zdarza mu się rozebrać do naga, nasmarować ciało masłem i, mimo już ponad siedzemdziesiątki na karku, raz za razem próbować swoich sił ze strażnikami, przy okazji wzniecania kolejnych więziennych zamieszek.

Postaw kawę autorowi!

Źródła:

• Wikipedia: Charles Bronson

• The Independent - Visiting time: Charles Bronson invites us into his cell

• Wales Online - Charles Bronson: "I chopped off my moustache and sent it to actor Tom Hardy"

• News.sky.com - Charles Bronson Supporters Want Him Freed

• BBC: Bronson's hostage given compensation

Kiedy na teatralnych deskach w starożytnej Grecji pojawiała się postać kobieca, wszyscy wiedzieli, że wciela się w nią mężczyzna - płeć piękna nie miała wstępu na scenę. Kiedy w 1961 roku na ekrany weszła adaptacja "Śniadania u Tiffany'ego", w rolę Japończyka I.Y. Yunioshiego wcielił się Amerykanin Mickey Rooney, czym wywołał niemałe kontrowersje. Kiedy Bareja szukał odtwórcy roli Krashana Bhamaradżanga, mieszkającego w Warszawie studenta z Syjamu ze "Zmienników", przemalował twarz Piotra Pręgowskiego, tworząc jedną z najbardziej udanych postaci komediowych.

A co robili Chińczycy, kiedy potrzebowali w swoich filmach aktorów z Zachodu, a tacy nie byli niestety na wyciągnięcie ręki reżimu? Pewnie domyślacie się już odpowiedzi - to samo.

Od zakończenia II wojny światowej, aż do końca lat 80. na komunistycznej chińskiej ziemi zaiste trudno było znaleźć obywatela Stanów Zjednoczonych, więc wyobraźcie sobie, jak bliskie niemożliwości było odnalezienie pochodzącego z USA aktora. Od tej reguły zdarzył się oczywiście mały wyjątek1, ale regułą stało się produkowanie zachodnich aktorów na użytek własny.

A wszystko z pomocą peruk (blond bądź rudych), sztucznych nosów (długich i haczykowatych), taśmy podtrzymującej powieki (skośność oczu trzeba było jakoś maskować) i rozjaśniającego makijażu. W ogromnych ilościach.

Jak amerykańskie postaci prezentowały się na ekranie? Prawdę mówiąc, całkiem nieźle. Przyjrzyjcie się poniższym przykładom i sami oceńcie jakość wykonania charakteryzacji, mając na uwadze fakt, że wykonywano je w stosunkowo zamierzchłych czasach. 60 lat w kinie, to jak 600 lat w literaturze (tak na oko).

"Koszykarka nr 5" (1957 rok, tytuł oryginalny: 女篮5号)

Amerykanie pojawiają się tylko na moment i są przedstawieni niezbyt pozytywnie - faulują i oszukują uczciwych chińskich sportowców. Jak widać na zdjęciach, ich kibice sportretowani są w podobny sposób.

"Sanmao w szkole" (1958 rok, tytuł oryginalny: 三毛学生意)

Lata 40. XX wieku. Pijany amerykański żołnierz zapuszcza się w szanghajski tłum, przy okazji bijąc każdego napotkanego autochtona. Kiedy próbuje go aresztować lokalna policja, w sprawę miesza się żandarm, będący krajanem naszego bohatera. Nakazuje funkcjonariuszowi się wynieść, a następnie odchodzi ramie w ramię ze swoim rodakiem.

"Qixi" (1960 rok, tytuł oryginalny: 奇袭)

Pijany Jankes zostaje zwabiony w krzaki przez pięknie ćwierkającego ptaka. Okazuje się jednak, że ptakiem jest komunistyczny żołnierz z Chin, który wymierza w niego swój karabin i... nie wiem co następuje później. Musicie obejrzeć sami.

"Wschód jest czerwony" (1964 rok, tytuł oryginalny: 东方红)

Rudzielec na zdjęciach jest amerykańskim ważniakiem, który nie zawaha się użyć pistoletu, jeśli któryś z biednych Chińczyków zakwestionuje jego metody pracy. Dowódca statku Prezydent Wilson umie też tańczyć, czego nie omieszka pokazać na ekranie w filmie zahaczającym o Rewolucję Kulturalną.

"Amerykański pilot" (1980 rok, tytuł oryginalny: 一个美国飞行员)

Historia Henry'ego Epsteina (zbieżność nazwisk przypadkowa), który szuka schronienia przed okupującymi część Chin Japończykami wśród prokomunistycznych wieśniaków. Ponadto mówi płynnym, nieskażonym zachodnim akcentem mandaryńskim i nie potrafi posługiwać się pałeczkami.

"Promień śmierci na Wyspie Koralowej" (1980 rok, tytuł oryginalny: 珊瑚岛上的死光)

Pierwsze w historii chińskie science-fiction, w którym mamy wszystko: odręcznie rysowane promienie śmierci, roboty z kartonu i szatańskich Amerykanów. Chociaż postać ze zdjęć nie przypomina nam zbytnio osobnika o urodzie kaukaskiej, Chińczycy zarzekają się, że jest bardzo podobny do mieszkańców USA.

"Śmiertelna furia dumy" (1983 rok, tytuł oryginalny: 武林志)

Tym razem nie Amerykanin, ale Sowieta został sportretowany przez chińskiego aktora. Pochodzący zza żelaznej kurtyny zapaśnik nie dość, że wygrywa z Azjatami, to jeszcze z nich drwi. Na szczęście znajdzie się przedstawiciel klasy robotniczej, który stawi mu czoła.

Bonus na zakończenie: Tak Chińczycy wyobrażali sobie postaci zaciekłych wrogów - Japończyków:

Kiedy w lipcu 2013 roku kompilowałem tekst o wstrząsających i makabrycznych książkach, przez myśl mi nie przeszło, że może wzbudzić tak duże zainteresowanie nie tylko stałych czytelników, ale też osób zaglądających na KWP okazyjnie. Dość pyszałkowato nazwałem go "dowodem na definitywne potwierdzenie ostatecznego upadku naszego gatunku", przymykając oko na fakt, że większość wspomnianych tam powieści to dzieła fikcyjne.

Subscribe now

Niniejszy wpis, będący jego swoistą kontynuacja, różnić się będzie nie tylko wyborem innego medium, które zakłada utrwalanie na taśmie filmowej prawdziwego życia i otaczającej nas rzeczywistości. Poniżej nie znajdziecie fałszu, tanich i szokujących chwytów, wulgarnej erotyki i pornografii - każdy z dziesięciu poniżej opisanych filmów przedstawia, z braku lepszego określenia, prawdę, całą prawdę i tylko prawdę.

W związku z tym to, co za chwilę przeczytacie i zobaczycie (starałem się znaleźć w całości wszystkie wspomniane dzieła, chociaż w niektórych wypadkach za wystarczająco mocną ilustrację wystarczą same zwiastuny), całkiem słusznie wyda się Wam oburzające i skandaliczne. Dlaczego? Odpowiedź jest prostsza niż myślicie. To właśnie prawda boli najbardziej.

Noc i mgła (Nuit et brouillard, 1955)

Nakręcony 10 lat po zakończeniu II wojny światowej francuski dokument Alana Resnaisa pokazuje jak działała machina śmierci niemieckich obozów koncentracyjnych w Oświęcimiu i lubelskim Majdanku. 30 minut dokumentujące historię powstania obozów, pierwszych więźniów, ich życie i śmierć oraz to co po nich pozostało. Ścieżka dźwiękowa może z początku wydawać się nieadekwatna, ale z każdą minutą pokazywanych na ekranie zdjęć i fragmentów filmowych (bardzo dosadne i niezwykle rzadkie) szok, niedowierzanie i depresja sprawią, że albo przestaniecie na nią zwracać uwagę, albo docenicie kunszt z jakim została dobrana.

I zbaw nas ode złego (Deliver Us from Evil, 2006)

Dokument Amy J. Berg skupia się na osobie katolickiego księdza, Olivera O'Grady'ego, który został oskarżony, a następnie przyznał się do molestowania i zgwałcenia 25 dzieci w latach 1970-1990 w północnej Kalifornii. Film stanowi swoistą kronikę wydarzeń, dokumentując wszystkie zbrodnie księdza, proces i deportację do rodzimej Irlandii. Co warte podkreślenia, reżyserce udało się dotrzeć do O'Grady'ego i porozmawiać z nim. Zarejestrowany wywiad, w którym otwarcie opowiada o swoim zboczeniu, w zestawieniu z zeznaniami świadków i ofiar, wypowiedziami aktywistów, teologów, psychologów i prawników ogląda się z podwójnym niesmakiem. Wstrząsające emocje, które wywołuje, potęgowane są też przez płynący z dokumenty wniosek, że kościelni oficjele nie tylko wiedzieli o zbrodniach irlandzkiego księdza, ale też brali aktywny udział w ich ukrywaniu.

Wywiad z kanibalem (Interview with a Cannibal, 2011)

Pewnego pięknego popołudnia 13 czerwca 1981 roku Japończyk Issei Sagawa wszedł do Lasku Bulońskiego niosąc dwie pokaźne walizki. Spoczywała w nich poćwiartowana holenderska studentka, Renee Hartevelt, którą Sagawa zastrzelił trzy dni wcześniej, by od tego momentu zjadać różne części jej ciała. Zawartość walizek rzuciła się w oczy przebiegającemu opodal mieszkańcowi Paryża, a Issei został wkrótce aresztowany. Podczas zatrzymania miał wyznać, że zrobił to, by ją spróbować jak smakuje jej ciało. Sagawę uznano za niepoczytalnego i osadzono w szpitalu psychiatrycznym, lecz po trzech latach opinia publiczna wymogła na władzach Francji deportację psychopaty do Japonii. Tamtejsi lekarze orzekli, że Issei nie jest niepoczytalny, lecz po prostu zły. Pozwoliło to kanibalowi wypisać się na własną rękę ze szpitala 12 sierpnia 1986 roku. Od tego czasu jest wolnym człowiekiem. Oto przeprowadzony z nim przez ekipę Vice wywiad z 2011 roku.

Umieralnie (The Dying Rooms, 1995)

Brytyjski dokument z 1995 roku bierze na celownik państwowe sierocińce w Państwie Środka, których rozkwit nastąpił, gdy w 1978 roku chińskie władzy ustanowiły prawo zakazujące parom i małżeństwom posiadania więcej niż jednego dziecka. Co prawda oficjalnie można było wnioskować o pozwolenie na drugiego potomka (tylko jeśli pierwsze dziecko było poważnie chore lub było dziewczynką), ale w praktyce niewielu osobom udało się je otrzymać.

Obrotni Chińczycy znaleźli więc lukę w prawie, które rzecz jasna stanowiło, że dzieci nie można było legalnie zabić, ale nic nie wspominało o karze za zgon potomstwa na skutek zaniedbania. W całym kraju zaczęły wówczas powstawać "sierocińce", w których rodzice mogli zostawić niechciane maluchy. Obsługa takiego przybytku umieszczała je następnie w zamykanych na klucz pokojach, gdzie umierały z głodu, pragnienia i zaniedbania.

Film powstawał przez dwa lata i udało się go zrealizować tylko dlatego, że ekipa go realizująca udawała pracowników prawdziwych sierocińców z innych krajów, uzyskując w ten sposób dostęp do tych chińskich. Makabryczne warunki w jakich przetrzymywano dzieci prawie doprowadziły do przerwania zdjęć (psychika nie wytrzymywała), ale ostatecznie udało się go dokończyć. Nie było na świecie kraju, w których premiera "The Dying Rooms" nie wywołałaby powszechnego oburzenia i protestów.

Scena zbrodni (The Act of Killing, 2012)

Dokument amerykańskiego reżysera Joshui Oppenheimera skupia się na dwóch indonezyjskich masowych mordercach, dowodzących brygadami śmierci egzekwujących antykomunistyczną czystkę w latach 1965-1966. W jej wyniku zginęło ponad pół miliona osób (niektóre źródła podają, że nawet około miliona), partia komunistyczna została całkowicie zlikwidowana, a mordercy ustanowili "Nowy porządek", do tej pory zasiadając na ważnych politycznie stołkach.

Co wyróżnia ten film od innych, to fakt, że reżyserowi... udało się namówić zbrodniarzy do odegrania swoich ulubionych morderstw przed jego kamerami, stylizując je na wybrane przez nich gatunki filmowe. Zanim stali się mordercami, Anwar Congo i Adi Zulkadry zajmowali się rozprowadzaniem na czarnym rynku biletów kinowych, więc możliwość pochwalenia się swoimi czynami na modłę produkcji gangsterskiej, westernowej czy musicalowej była dla nich wyjątkowo kusząca.

Za zbrodnie przeciwko ludzkości nigdy nie zostali ukarani i, co więcej, do momentu premiery dokumentu nie uważali, by zrobili coś złego. W trakcie kręcenia filmu Anwar, który własnoręcznie udusił około 1000 osób, zaczął odczuwać wyrzuty sumienia, ale pozwolił na kontynuowanie tego nietypowego filmowego przedsięwzięcia. Obaj mordercy nie czują się oszukani przez reżysera i nazywają "Scenę zbrodni" najbardziej prawdziwym filmem, jaki mógł powstać.

Pełna wersja filmu: http://www.movie4k.to/The-Act-of-Killing-watch-movie-3782574.html

Opuszczone dzieci Bułgarii (Bulgaria's Abandoned Children, 2007)

Bułgaria od lat boryka się z dość poważnym problemem, jakim jest porzucanie przez rodziców swoich dzieci - zwłaszcza tych upośledzonych. Sytuację pogarsza fakt, że państwo nie tylko nie potrafi poradzić sobie z tym problemem, ale też zająć się opuszczonymi dziećmi.

Dokument telewizji BBC skupia się na kilkorgu z nich oraz zatrważających warunkach stworzonych im przez sierociniec, w którym przebywają. Wśród nich jest Didi - inteligentna, młoda dziewczyna, którą bułgarscy lekarze z niewiadomych przyczyn uznali za niedorozwiniętą i nieuleczalną, umieszczając ją pośród faktycznie upośledzonych dzieci, doprowadzając ją na granicę poczytalności. Dziewczynka zaczyna utożsamiać się z innymi mieszkańcami sierocińca, a każdy dzień urozmaica świadomie kalecząc swoje ciało.

Dokument wywołał skandal i liczne protesty, doprowadzając do zamknięcia placówki w 2009 roku. Pojawiające się w nim dzieci dostały lepszą opiekę, a Didi ukończyła nawet szkołę z internatem, gdzie była jedną z lepszych uczennic.

High on Crack Street (1995)

Dokument telewizji HBO z 1995 roku pokazuje codzienne zmagania trójki ćpunów z miasteczka Lowell pod Bostonem z trudnościami, jakie stoją im na drodze w uzyskaniu kolejnej działki ulubionego towaru. Składają się na niego wywiady z rodzinami, przyjaciółmi, przedstawicielami lokalnej społeczności oraz sceny z życia wspomnianych bohaterów - ich pragnienia, motywacje i powody, dla których nie chcą rzucić narkotyków.

Bohaterowie dokumentu mogą wydawać się niektórym widzom dziwnie znajomi. Nie jest to bez przyczyny - w 2010 roku studio Paramount Pictures zrealizowało pełnometrażowy film bokserski o Mickym Wardzie, bracie Dicky'ego Eklunda, który jest jednym z trójki głównych postaci tego dokumentu. Dicky'ego na ekranie sportretował Christian Bale, za co zasłużenie został uhonorowany Oscarem.

Brenda, prostytutka, która zachodzi w ciąże i próbuje zarobić na aborcje sprzedawaniem swojego ciała, ale wszystkie pieniądze przepuszcza na narkotyki oraz Boo Boo, prawdopodobny ojciec dziecka Brendy, zarażony wirusem HIV, który próbuje naprawić swoje życie, ale z mizernym skutkiem, w przeciwieństwie do Eklunda nie wychodzą na prostą. Dicky po wyjściu z więzienia (dokument kończy scena jego osadzenia) radzi sobie coraz lepiej, ale Brenda umiera po przedawkowaniu koksu w październiku 1995 roku, a Boo Boo wciąż żyje z dnia na dzień, nie mogą uwolnić się od nałogu.

Most samobójców (The Bridge, 2006)

Po przeczytaniu w 2003 roku artykułu w magazynie New Yorker na temat samobójców skaczących z mostu Golden Gate w San Francisco, Eric Steel postanowił wybrać się z kamerą do Kalifornii, by udokumentować każde targnięcie się na życie zdesperowanych osób. Na zmianę z kilkoma przyjaciółmi stał z kamerą na brzegu i czekał na okazję do kręcenia. Kiedy na moście pojawiał się potencjalny skoczek, ktoś z ekipy próbował odwieść go od ostatecznej decyzji, jednak udało się to zaledwie w 6 przypadkach. Powodem tego była mała ilość czasu na reakcję lub decyzje o śmierci podejmowane wręcz w ułamku sekund, zupełnie niespodziewanie dla Steela i jego ludzi.

Kiedy reżyser zebrał już wystarczającą ilość materiału (próba lub udane samobójstwo miało miejsce średnio raz na dwa tygodnie), postanowił odwiedzić rodziny zmarłych osób, by przeprowadzić z nimi wywiady na temat samobójców, nie informując, że jest w posiadaniu materiału filmowego z ostatnich minut i sekund ich życia. Wspomnienia tych osób przeplatane są ze wstrząsającymi scenami udanych lub nieudanych skoków do kanału między zatoką San Francisco a Oceanem Spokojnym.

Jak się pewnie domyślacie, dokument, na którym uwieczniono 23 z 24 samobójstw z 2004 roku, wzbudził niemałe kontrowersje, a reżyser został oskarżony o złe intencje i oszukanie lokalnych władz w celu uzyskania zgody na filmowanie.

Dziecko gniewu (Child of Rage, 1992)

Kolejny amerykański dokument, tym razem skupiający się na kilkuletniej dziewczynce wykorzystywanej seksualnie przez ojca. Traumatyczne przeżycia w domu rodzinnym wywołały u niej jedno z najpoważniejszych zaburzeń emocjonalnych - reaktywne zaburzenie przywiązania. W przypadku Beth Thomas wiązało się to z zanikiem empatii i kompletnej obojętności na inne osoby.

Na film składają się głównie krótkie wywiady z poszkodowaną, podczas których z obojętnością przyznaje się do mocno sadystycznych i zabarwionych seksualnie zachowań w stosunku do swojego brata i zwierząt, a także chęci zamordowania swoich rodziców. Z rozmów wynika też, że próbując odciąć się od przerażających wspomnień z przeszłości, wykształciła głęboką pogardę do norm społecznych i prawa do życia. Pocieszający jest fakt, że w późniejszych latach udało się ją wyleczyć z dziecięcej traumy i w chwili obecnej jest już całkowicie zdrową kobietą, pracującą jako pielęgniarka.  

Dear Zachary: A Letter to a Son About His Father (2008)

"Dear Zachary" najlepiej oglądać nie znając jego treści - wtedy robi najbardziej wstrząsające wrażenie. Poniżej przytaczam oczywiście krótkie streszczenie dla osób, które nie mają czasu na seans lub chcą go sobie przypomnieć. W to drugie raczej wątpię, gdyż tego filmu nie da się wyrzucić z pamięci.

Dokument Kurta Kuenne'a przedstawia tragiczne losy jego bliskiego przyjaciela, Andrew Bagby'ego. Kiedy Bagby został zamordowany przez swoją niezrównoważoną psychicznie dziewczynę, Kuenne postanowił odszukać wszystkie materiały filmowe, na których uwiecznił swojego przyjaciela. Wkrótce okazało się, że morderczyni, Shirley Turner, przed zamordowaniem Bagby'ego zaszłą z nim w ciążę, a już po jego śmierci urodziła syna - Zachary'ego. Twórca dokumentu postanowił więc zmienić dokument we wspomnienie ojca nieżyjącego chłopca, który ten miał w przyszłości obejrzeć.

Zaczął nagrywać rozmowy z rodzicami zamordowanego mężczyzny, którzy stali się prawnymi opiekunami Zachary'ego. Nieudolność kanadyjskiego systemu sądowniczego sprawiła, że Shirley Turner została z więzienia wypuszczona, jako osoba niezagrażająca społeczeństwu - jednocześnie przyznano jej połowiczne prawa do opieki nad dzieckiem. Zrodziło to konflikt między nią, a dziadkami chłopca, który doprowadził do strasznej tragedii. 18 sierpnia 2003 roku, Turner skoczyła do Oceanu Atlantyckiego z trzynastomiesięcznym dzieckiem na rękach popełniając jednocześnie samobójstwo i morderstwo.

Wiele osób chodzących do kina zauważyło pewnie, że letnie blockbustery są strasznie powtarzalne. Niewiele osób zdaje sobie jednak sprawę, iż ta powtarzalność tylko pośrednio jest wynikiem lenistwa, a znacznie częściej pragmatycznym korzystaniem z jednego, sprawdzonego i złotego przepisu na idealne wakacyjne kino. Przepisu, który kartka po kartce opisuje co powinno dziać się w scenariuszu, tak aby widz był zadowolony, a hajs się zgadzał.

Skąd go wziąć? Z książki "Uratuj kota, czyli ostatnia książka o scenopisarstwie jakiej kiedykolwiek będziesz potrzebować" Blake'a Snydera. Zdaje się, że jej tytuł Hollywood potraktowało bardzo dosłownie, gdyż w sezonie letnim praktycznie nie znajdziemy już produkcji, która nie korzystałaby z tego genialnego w swej prostocie przewodnika. A przynajmniej tak twierdzi Peter Suderman, redaktor magazynu Slate, wieszczący w artykule "Save the Movie!" upadek amerykańskiej kinematografii.

Zasubskrybuj teraz

Hollywoodzkie objawienie (inaczej apokalipsa)

We wspomnianym tekście czytamy, że do 2005 roku Hollywood nie miało specjalnie określonego pomysłu na kino masowe (co nie znaczy, że pomysłów nie miało wcale), a początek rażącego pisania po schemacie zbiegło się w czasie właśnie z premierą "Save the Cat!", napisaną przez gościa... który zaczynał od wymyślania kolejnych odcinków seriali dla maluchów, a jego najbardziej rozpoznawalnym dziełem jest "Stój, bo mamuśka strzela". Zmarły w 2009 roku Snyder był co prawda członkiem Amerykańskiej Gildii Scenarzystów, ale większość prac pisał dla siebie, dopiero później proponując ich odsprzedaż gigantom Hollywoodu. Jak to się więc stało, że w połowie pierwszej dekady XXI wieku stał się guru amerykańskich scenarzystów?

W swoim poradniku dla aspirujących pisarzy autor miał nadzieje nakreślić ramy, stworzyć jedynie przykładową, pasującą do mniej więcej 110-minutowego filmu strukturę fabularną, która w założeniu miała największe szanse trafić w gusta Amerykanów. Sposób w jaki jednak uporządkował 15 pasujących do siebie składników dla szukających łatwego zarobku producentów stał się wręcz swego rodzaju nie podlegającą innym interpretacjom biblią, idealną formułą i maszynką do robienia wielkiej kasy.

Perpetuum mobile przemysłu filmowego

Teraz wystarczyło tylko pisać pod jej 110-stronicowe, trzyaktowe dyktando - strona po stronie, scena po scenie, minuta po minucie - chociaż sam autor nigdy nie twierdził, że kolejność ich dodawania do scenariuszowego kotła musi być taka sama. Według niego wystarczyłoby, żeby ich proporcje mniej więcej się zgadzały, ale fakt, że opisany w niej idealny scenariusz to taki, którego jedna strona maszynopisu równa jednej minucie na ekranie, Hollywood potraktowało jak aksjomat.

A jak wygląda ta zaadaptowana przez filmowców złota sekwencja scen? Wystarczy, że znajdziecie elementy wspólne fabuł tegorocznych hitów, takich jak "Szybcy i wściekli 6", "Uniwersytet Potworny", "W ciemność: Star Trek", "Olimp w ogniu", "Jack pogromca olbrzymów" czy "Oz Wielki i Potężny". A jeśli macie z tym problem, poniżej przytaczam tłumaczenie własne, mając nadzieję, że w miarę dokładne.

15 przykazań "bożych"

1. Scena otwierająca (s. 1) - ustanawia ton opowiadanej historii i sugeruje problem, z jakim zmagać się będzie główny bohater.

2. Przedstawienie motywu (s. 5) - pytanie albo obwieszczenie, zazwyczaj skierowane do głównego bohatera, sygnalizujące motyw przewodni historii.

3. Wprowadzenie (s. 1-10) - przedstawienie głównych bohaterów i tła całej opowieści.

4. Katalizator (s. 12) - ważne wydarzenie, które odmienia świat/życie głównego bohatera i prowadzi do zawiązania się akcji.

5. Rozważanie (s. 12-25) - bohater debatuje z kimś bądź samym sobą na temat wyboru, jakiego musi dokonać i ryzyka, jakie musie podjąć.

6. Przejście do aktu II (s. 25 -30) - bohater postanawia zostawić za sobą swój "stary świat" i wkracza w nowy, na razie nieznany i pełen niebezpieczeństw.

7. Historia poboczna (s. 30) - drugi wątek fabularny, poszerzający wiedzę widza o bohaterach pobocznych: najczęściej mentora głównego bohatera albo obiektu jego westchnień. Jeden albo drugi będzie mu towarzyszyć i pomagać w "wędrówce".

8. Gry i zabawy (s. 30-55) - eksploracja głównego konceptu fabularnego, najczęściej skupiająca się na prezentowaniu efektownych scen, które ostatecznie trafią do trailera. Jej ton jest lżejszy niż reszta filmu, a całość prowadzi do dużego zwycięstwa mniej więcej w środku filmu.

9. Środek (s. 55) - wątek główny i wątek poboczny wreszcie się przecinają. Opowiada historia prowadzi do "złudnego zwycięstwa" lub "złudnej porażki". Pojawiają się nowe informacje, które zwiększają stawkę o jaką bohater walczy i w konsekwencji ryzyko, jakie musi podjąć.

10. Wrogowie coraz bliżej (s. 55-75) - po złudnym zwycięstwie, wszystko zaczyna się powoli sypać, dając czas antagonistom na przegrupowanie się i kontratak.

11. Wszystko stracone (s. 75) - najczęściej złudna porażka. Bohater zdaje się być już na przegranej pozycji. Niemal obowiązkowa śmierć jednego z jego ważnych stronników lub przynajmniej wydarzenie, które prawie taką postać zabija.

12. A w duszy ciemna noc (s. 75-85) - chwila na przemyślenia odnośnie drogi jaką bohater przebył i tego, czego się nauczył. Najczęściej pada tu pytanie "po co to wszystko?".

13. Przejście do aktu III (s. 85) - nagłe olśnienie, które daje nową siłę bohaterowi i stanowi klucz do sukcesu w akcie III.

14. Wielki finał (s. 85-110) - wyciągając wnioski z tego, czego nauczyła go przygoda, bohater rozwiązuje wszystkie problemy, pokonuje swoich wrogów i zmienia świat na lepsze.

15. Scena zamykająca (s. 110) - nawiązanie do sceny otwierającej z podkreśleniem tego, czego bohater się nauczył i pokazaniem jak jego działania zmieniły świat przedstawiony.

    KULTURĄ W PŁOT możesz czytać tu lub w swojej skrzynce pocztowej. Zostaw maila, a nie przegapisz kolejnych tekstów!

Kobieto, puchu marny

Co prawda Snyder nie pisze wprost, że główny bohater powinien być facetem, jednak sugeruje, że właśnie ich w głównych rolach chcą oglądać widzowie (a letnie blockbustery statystycznie bardziej preferują mężczyźni niż kobiety). A jeśli już uczynimy głównym bohaterem mężczyznę, kobieta siłą rzeczy schodzi na plan dalszy, pomagając mu co prawda w drodze do zrealizowania zamierzeń, ale swoimi działaniami nigdy nie wyręczając samca od tego, do czego został w istocie scenariuszowo powołany.

Zarówno trzymanie się kurczowo ram zaproponowanych przez Snydera jak i ograniczanie roli kobiety nie musi oznaczać, że letni blockbuster będzie kiepski. Jednak jeśli realizacji wysokobudżetowego kina letniego podejmie się kiepski rzemieślnik, wyjść z tego może tylko taka poczwarka jak "Abraham Lincoln: Łowca wampirów" albo produkcja tak rozczarowująca i powtarzalna jak "Niesamowity Spider-Man". Prawdopodobnie to przez poleganiu na 15 przykazaniach Snydera właśnie w dzisiejszych czasach ciekawsze rzeczy nie znajdziemy na wielkim, ale na tym nieco mniejszym - szklanym, plazmowym czy ciekłokrystalicznym ekranie, postawionym w domowym zaciszu.

Posłowie

Polecam oczywiście przeczytanie całego artykułu o upadku scenopisarstwa w oryginale, a także anglojęzycznej wersji 15 przykazań, które starałem się na miarę własnych możliwości godnie przetłumaczyć, ale wrodzona skromność nie pozwala mi napisać, że zrobiłem to odpowiednio dobrze. Czytając artykuł Sudermana zwróćcie uwagę, że jego konstrukcja powiela w 100% zasady tworzenia historii opisane w książce, która na swój sposób zniszczyła amerykańskie kino.

Niniejszy wpis miał wyglądać nieco inaczej, ale po 13 latach od pierwotnej publikacji zapomniałem już, jak. Z tego co pamiętam, w założeniu miała być to inna wersja pseudo-artykułu o wieży zegarowej z "Powrotu do przyszłości", pojawiającej się też w wielu innych filmach i serialach.

Ostatecznie jednak stanęło na stworzeniu zestawienia, zahaczającego o tematykę recyclingu w Hollywood, o której KWP napomknęło przy okazji odnajdywania tych samych kostiumów w całkiem różnych dziełach wielkiego i małego ekranu.

Dzisiaj więc pobawimy się w odszukiwanie ważnych dla fabuły danego przedstawiciela X muzy rekwizytów, które dziwnym trafem okazały się niesłychanie (lub w ogóle nie) pomocne również bohaterom w innych produkcjach. Co konkretnie mam na myśli? Zacznijmy może od tak prozaicznego przedmiotu, jak...

Tablica rejestracyjna

Zwyczajnie niezwyczajna, bo z wybitymi numerami 2GAT123. Nie rzuca się to może w oczy za pierwszym razem, ale kiedy przyswoicie już sobie ten ciąg cyfr i liter, będzie się go doszukiwać praktycznie wszędzie. I, o dziwo, praktycznie wszędzie go dostrzeżecie. "Mulholland Drive", "Kiss Kiss Bang Bang", "Traffic", "Dzień próby", "K-9", "Gliniarz z Beverly Hills II"... Przykłady można mnożyć. Kilka zobaczycie poniżej.

A skoro już jesteśmy przy samochodach to co powiecie na...

Żółty samochód marki Oldsmobile, model Delta 88 z 1973 roku

To akurat nie przykład lenistwa rekwizytorów, ale oko puszczane do widza przez Sama Raimiego, który umieszcza swoje (tak, jego własne) auto w praktycznie każdym filmie przez siebie reżyserowanym. Nie widziałem go chyba jedynie w ostatnim filmie o Czarnoksiężniku z Oz, a z pewnością rzucił się w oczy w "Martwym złu", "Armii ciemności", "Spider-manie" i innych dziełach kultowego twórcy.

Jeśli mowa o kultowości, to w zestawieniu nie mogło zabraknąć wspomnianego już "Powrotu do przyszłości", z którego pochodzi...

Reaktor fuzyjny

Napędzany śmieciami. Zamiast błyskawicy czy plutonu, pod koniec pierwszego filmu dowiadujemy się, że DeLoreanowi po lekkim tuningu do podróży w czasie wystarczy zaledwie skórka od banana i trochę wygazowanego piwa umieszczonego w reaktorze marki Mr Fusion. Problem w tym, że design reaktora został skradziony korporacji Weyland-Yutani, a identyczne urządzenie na statku Nostromo, gdzie ósmym pasażerem był "Obcy", służyło do mielenia kawy.

Oryginalny design miał też mieć...

Miecz samurajski

...stworzony przez Hattoriego Hanzo, a podarowany Pannie Młodej w "Kill Billu". Szybko okazało się jednak, że Hanzo wszystkie miecze robił chyba od szablonu, bo identyczny wkrótce można było zobaczyć w rękach Miho w "Sin City".

To samo spotkało też wyjątkowy ponoć model Miniguna M134, o pieszczotliwym przydomku...

Żniwiarz

...który ładnie kosił dżunglę w "Predatorze", a który przydał się też Schwarzeneggerowi w nieco innej roli drugiego "Terminatora". Tak jak z finezją ścinał pnącza i liście, tak też drobiazgowo dziurawił policyjne radiowozy przed siedzibą Cyberdyne Systems. W tym ostatnim filmie przydomka już jednak nie posiadał.

James Cameron pożyczył sobie gigantycznych rozmiarów karabin od Johna McTiernana, z kolei Joss Whedon pożyczył od twórcy "Prawdziwych kłamstw"...

Amerykańsko-brytyjski samolot rozpoznawczy AV-8B Harrier

...który możemy podziwiać w tle starcia Thora i Hulka w "Avengers". Kto by przypuszczał, że jednak nie wszystko co zostało pokazane w najbardziej dochodowym filmie superbohaterskim w historii kina zostało stworzone w komputerach.

A skoro wspominam o komputerach, nie sposób nie wspomnieć o komputerze...

USAF AN/FSQ-7 (SAGE)

"Dzień niepodległości", "Wszystko co chcielibyście wiedzieć o seksie, ale baliście się zapytać", "Gliniarz z Beverly Hills III", "Austin Powers i Złoty Członek", serial "LOST" to tylko niektóre z dzieł wielkiego i małego ekranu, w których nieodzowna okazała się obecność przestarzałego sprzętu obliczeniowego. Niegdyś na pierwszym planie, w bardziej współczesnych produkcjach przemyka gdzieś na dalszym.

Zupełnie jak...

Pojazd kosmiczny EVA Pod

...który oglądaliśmy w jednej z głównych ról kontynuacji "Odysei kosmicznej", a który skończył na złomowisku w pierwszej części "Gwiezdnych wojen", przez niektórych "Mrocznym widmem" zwanym. Ponoć do momentu pojawienia się płyt DVD z komentarzem tego drugiego filmu, nikt nie zorientował się, że to ta sama kapsuła.

Nikt też nie zorientował się, że zarówno w "Goonies", "Hooku" jak i czwartej części "Indiany Jonesa" na ekranie oglądamy te same...

Złote monety

Dopiero wraz z nadejściem ery wysokich rozdzielczości oglądający filmy klatka po klatce maniacy byli w stanie wskazać uderzające podobieństwo.

Nie tak jednak uderzające, jak...

Gazeta

...której jeden i ten sam egzemplarz przewija się przez "Świat według Bundych", "Gotowe na wszystko", "To nie jest kraj dla starych ludzi", "Teksańską masakrę piłą mechaniczną" oraz tysiąc innych filmów i seriali. Jeśli choć raz zobaczycie czarno-białe zdjęcie kobiety zamieszczone na jej łamach, nie będziecie w stanie przestać dostrzegać jej wszędzie. Absolutnie wszędzie.

PS: Obrazek w nagłówku składa się z dwóch kadrów pochodzących z dwóch różnych filmów. Pierwszym z nich jest "Polowanie na czerwony październik", drugim - "Szklana pułapka". Jeden i ten sam jest tylko miś, należący do reżysera obu produkcji, Johna McTiernana.

PPS: Pierwotny tytuł wpisu (“Autentyczność jest bezcenna, oryginalność nie istnieje”) to cytat z Jima Jarmuscha, który w nieco szerszym kontekście wygląda tak:

Nic nie jest oryginalne. Kradnij ze wszystkiego, co wpływa na twoją inspirację lub napędza twoją wyobraźnię. Wchłaniaj stare filmy, nowe filmy, muzykę, książki, obrazy, fotografie, wiersze, sny, przypadkowe rozmowy, architekturę, mosty, znaki drogowe, drzewa, chmury, zbiorniki wodne, światło i cienie. Wybieraj tylko te rzeczy, z których masz kraść, które przemawiają bezpośrednio do twojej duszy. Jeśli tak zrobisz, twoje prace – i kradzieże – będą autentyczne. Autentyczność jest bezcenna; oryginalność nie istnieje. I nie zawracaj sobie głowy ukrywaniem swojego złodziejstwa – obnoś się z nim, jeśli masz na to ochotę. W każdym razie zawsze pamiętaj, co powiedział Jean-Luc Godard: „Nie chodzi o to, co skądś zabierasz – chodzi o to, gdzie zabierasz.”

"Współczesne kino nie jest już tak dobre jak kiedyś", "dawniej kręciło się lepsze filmy" i "w kinach nie grają już niczego dobrego" to trzy najczęściej powtarzane przez osoby tytułujące się miłośnikami kinematografii frazy (żeby nie nazwać ich frazesami). Prawda jest jednak taka, że każda (każda!) osoba wypowiadająca dowolne zdanie z wyżej wymienionych gówno wie o kinie.

Wystarczy spojrzeć na zestawienie najpopularniejszych tytułów ostatnich lat, a w oczy rzuca się dość oczywista prawidłowość - Polacy chodzą do kina na filmy przede wszystkim durne, polskie i amerykańskie (w tej właśnie kolejności). Pomijając fakt, że pierwsza kategoria w zdecydowanej większości przypadków zawiera w sobie dwie pozostałe, nie będzie ryzykiem wysunięcie tezy, że wciąż zapatrzeni jesteśmy tylko w siebie i mityczną ziemię obiecaną.

Rzadko kiedy produkcji z innego kraju niż Polska udaje się przełamać amerykańskie tsunami, a obiegowa opinia głosi, że tylko za wielką wodą wiedzą, jak obsługiwać kamery. To co przypływa z innych zakątków świata jest niegodne lub zwyczajnie nudne. Tymczasem wszystko to, z braku lepszych rzeczowników, ponownie muszę uciec się do śmierdzącej frazeologii, gówno prawda.

Co z tą prawdą w takim razie? Ano jest taka, że przez nasze ekrany (i sklepowe półki) przemykają z prędkością zbliżoną do tej pierwszej, kosmicznej, naprawdę absolutnie fantastyczne filmy, na łopatki rozkładające tę masową promowaną papkę, którą wybieramy przyzwyczajeni do starych nawyków - lubimy jak grają to, co już znamy. A co tak naprawdę znamy? Szukajcie podpowiedzi w ostatni zdaniu obu powyższych akapitów.

Gdzie z kolei szukać czegoś innego bez obaw, że wpadniemy na podobną minę jak grany przez Milowicza bohater komedii Lubaszenki (dla niewtajemniczonych - mowa tu o "Chłopaki nie płaczą”), próbujący bez powodzenia znaleźć dobry film gangsterski dla przyjezdnych zakapiorów? Bliżej niż myślicie - za wodą, fakt, ale zdecydowanie mniejszą. Wystarczy wybrać się na północną lub zachodnią stronę Bałtyku. Nie wierzycie?

Sięgnijcie po którykolwiek z subiektywnego zestawienia 10 najlepszych skandynawskich kryminałów, a przekonacie się, że Jankesi Wikingom nawet butów czyścić nie powinni. Ale za kopiowanie ich pomysłów biorą się jak mało kto.

Obywatel roku ("Kraftidioten") 2014 r.

"Fargo" spotyka "Tarantino" - tak przynajmniej sugerują krytycy i recenzenci filmu Hansa Pettera Molanda, którzy mieli z nim styczność podczas tegorocznego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Berlinie. Nieczęsto się zdarza, by europejska produkcja trafiała do polskich kin tak szybko po premierze światowej, więc szczególne brawa należą się dystrybutorowi, który świetnie się zapowiadającą komedię kryminalną zaprezentuje nam już 16 maja.

Wszechobecna norweska biel, a wśród niej grany przez Stelana Skarsgaarda Nils, który m.in. za zasługi w odśnieżaniu lokalnych dróg niedawno otrzymał tytuł "Obywatela roku". Nie pomaga mu on jednak w uchronieniu swojego syna przed trafieniem w nieodpowiednie miejsce o nieodpowiednim czasie i śmiercią w wyniku gangsterskich porachunków. Nils nie zamierza jednak płakać, ani czekać na działania policji - uzbrojony w potężny pług oraz niemniej potężny obrzyn, postanawia wymierzyć sprawiedliwość eliminując zamieszanych w śmierć potomka kryminalistów.

Grany przez Skarsgaarda bohater nie ma litości i nie zamierza poprzestać na płotkach - podobnie jak Charles Bronson w "Życzeniu śmierci" czy Liam Neeson w "Uprowadzonej" po wielu skąpanych we krwi trupach dąży do głównego celu, którym okazuje się lokalny boss - bezpośredni zleceniodawca uśmiercenia syna Obywatela Roku.

Krytycy zgodnie piszą, że zgrabnie łączący kino gangsterskie i czarną komedię film, z powodzeniem mógłby udawać kino amerykańskie (tylko po co?). Technicznie bijący ostatnie dokonania specjalistów zza wielkiej wody film (czytałem w Variety), był jednym z największych niespodzianek (Village Voice) wspomnianego festiwalu.

Szybki cash ("Snabba cash") 2010 r.

Niech nie zwiedzie Was tytuł rodem z wiejskiej dyskoteki - "Szybki cash" to nie tylko jeden z najbardziej kasowych szwedzkich filmów ostatnich lat, ale przy okazji też jeden z najciekawszych i najlepszych. Dzieło Daniela Espinosy (który w chwilę później nakręcił też niezły "Safe House" z Denzelem Washingtonem), z Joelem Kinnamanem w roli głównej (serial "The Killing" oraz remake "RoboCopa") nie jest może tak efektowny jak amerykańskie thrillery, ale klimatem i sposobem opowiedzenia historii bije je na głowę.

Mocne męskie kino, którego głównym bohaterem jest wiodący podwójne życie mężczyzna - w jednej chwili lekko zadzierający nosa, ale w rzeczywistości z trudem łączący koniec z końcem student, w innej szybko zyskujący uznanie półświatka przestępca, dorabiający na swoje niepozorne życie na uniwersytecie handlem narkotykami. Jego życie komplikuje się, kiedy jednocześnie będzie musiał stawić czoła uciekającemu przed policją zbiegowi, a z drugiej wysłannikowi serbskiej mafii. Niedawno prawa do remake'u (a właściwie re-adaptacji, bo pierwowzór jest ekranizacją powieści Jensa Lapidusa) nabyli Amerykanie, więc czym prędzej sięgnijcie po oryginał, zanim w mistrzowski sposób spieprzą go tanim efekciarstwem i dialogami pod publiczkę.

Bagno ("Mýrin") 2006 r.

Tak, wiem, Islandia to nie Skandynawia, ale klimat dominujący w islandzkich filmach mocno przypomina ten znany z duńskich, szwedzkich i norweskich produkcji. A czasem nawet przewyższa, czego świetnym przykładem jest właśnie "Bagno" - ekranizacja powieści Arnaldura Indriðasona i najbardziej kasowy hit w historii tego kraju. Co może oznaczać tylko jedno - Amerykanie zlecili nakręcenie remake'u, za sterami obsadzając jednak reżysera oryginału - Baltasara Kormakura.

Trudno jest "Bagno" streścić w kilku zdaniach - jest to dość pogmatwana historia kryminalna, rozgrywająca się w teraźniejszości oraz oddalonej o 30 lat przeszłości. W 1974 roku ginie młoda dziewczyna, ale przyczyna jej zgonu nigdy nie zostaje rozwiązana. Kilkadziesiąt lat później zdjęcia jej grobu zostają odnalezione w mieszkaniu niedawno zmarłego fascynata ostrej pornografii. Zadanie znalezienia elementów łączących oba śmiertelne przypadki spada na barki inspektora Erlendura, którego życie zdominowały starania wyciągnięcia z narkotykowego nałogu będącej w ciąży córki. W toku śledztwa wychodzi na jaw, że zmarła przed trzydziestu laty dziewczynka cierpiała na tajemniczą chorobę - o czym detektyw dowiaduje się od pracownika laboratorium, gromadzącego dane genetyczne całej populacji Islandii. Jak się okazuje, ostatnim jej nosicielem był nieżyjący już zboczeniec. Więcej napisać nie mogę - koniecznie sięgnijcie po tę pozycję. W wersji książkowej lub filmowej.

Nocny strażnik ("Nattevagten") 1994 r.

Znakomity duński thriller Ole Bornedala, który tak bardzo przypadł go gustu zjadaczom ociekających krwią niedosmażonych steków i hamburgerów, że trzy lata później właśnie jemu zlecili nakręcenie bardziej zrozumiałego dla swoich rodaków, ale jednocześnie pozbawionego tego charakterystycznego klimatu i przez to zdecydowanie mniej udanego remake'u.

Znany z roli Jaime'a z "Gry o tron" Nikolaj Coster-Waldau gra tutaj Martina - studenta prawa, który dorywczo zajmuje się nocnym doglądaniem pomieszczeń instytutu medycznego, z kostnicą włącznie. W tym samym czasie w Kopenhadze grasuje morderca prostytutek, którego ofiary trafiają właśnie w miejsce strzeżone przez głównego bohatera. Zaczynają się tam dziać dziwne i niewytłumaczalne na pozór rzeczy, a pilnujący kostnicy Martin szybko staje się głównym podejrzanym w policyjnym śledztwie.

Człowiek na dachu ("Mannen på taket") 1976 r.

Cofnijmy się trochę w przeszłość, bo znakomite skandynawskie kino to nie tylko ostatnie 2-3 dekady. Jedna z najlepszych produkcji z mroźnej północy nakręcona została już prawie 40 lat temu. I wcale się nie zestarzała.

Przykuty do szpitalnego łóżka komisarz policji zostaje brutalnie zamordowany. Po oględzinach zwłok staje się jasne, że zbrodni dokonał profesjonalista, który nie ma zamiaru poprzestać na jednym zabójstwie. Śledztwo wykazuje ponadto, że nieżyjący oficer nie stronił od brutalnego traktowania podejrzanych o popełnienie przestępstw osób i prawdopodobnie najbardziej przyczynił się do śmierci jednej z aresztowanych kobiet. Jej zrozpaczony mąż, były gliniarz, wschodzi na dach budynku w centrum Sztokholmu po czym zaczyna strzelać do policjantów i radiowozów poruszających się po ulicach - zabijając kilkoro z nich.

"Człowiek na dachu" jest adaptacją szwedzkiego kryminału autorstwa Maja Sjöwalla, który jak dotąd nie doczekał się innych ekranizacji. I bardzo dobrze, bo dziełu Bo Widerberga dorównać praktycznie nie sposób.

Jackpot ("Arme Riddere") 2011 r.

Pozycja o niebo zabawniejsza od powyższych, co wcale nie oznacza, że gorsza. Ekranizacja powieści Jo Nesbø, to dość absurdalna czarna komedia, pełna miejscami makabrycznego humoru, z gęsto ścielącym się trupem i bardzo czytelnymi nawiązaniami do dzieł kultowych twórców - Quentina Tarantino i Guya Ritchiego.

Czworo kolegów wspólnie wykłada pieniądze na dość ryzykowny zakład piłkarski i, ku swojemu nieszczęściu, wygrywa astronomiczną kwotę. Z obietnicy równego podziału gotówki żaden z nich nie ma raczej ochoty się wywiązać, więc wkrótce do podziału jest już tylko trzech, a następnie dwóch przypadkowych ekspertów od bukmacherki. Zwłok jednak wcale tak łatwo nie da się pozbyć, a nieudane próby tego dokonania albo Was zniesmaczą, albo rozbawią do łez. Norweski reżyser Magnus Martens stworzył znakomity pastisz skandynawskich kryminałów, pełen kłamstw, półprawd i zdumiewających zwrotów w akcji, w bardzo zgrabny sposób łączący brutalną przemoc i czarny humor.

Zupełnie inne love story ("Kærlighed på film") 2007 r.

Kolejna znakomita produkcja, która ukrywa się pod dość kiepskim tytułem. Już dawno jednak powinniśmy przestać oceniać na ich podstawie filmy - najlepiej wybierać te, które na kinowym afiszu czy (jak w tym wypadku) okładce DVD zwyczajnie odstraszają. A nie znać świetnego, pełnego zwrotów w akcji i trzymającego w napięciu filmu Ore Bornedala to grzech. Nawet dla ateistów.

Główny bohater jest świadkiem wypadku samochodowego, wskutek którego młoda kobieta zapada w śpiączkę. Odwiedzając ją w szpitalu spotyka rodzinę poszkodowanej, która bierze go za narzeczonego, a on nie ma serca wyprowadzać ich z błędu. Kiedy dziewczyna wreszcie odzyskuje przytomność, pozbawiona pamięci też zaczyna brać go za swojego chłopaka. Sebastian postanawia jednak dalej odgrywać rolę ukochanego, stopniowo zatracając się w kłamstwie i z coraz większym trudem odróżniając stworzoną przez siebie fikcję od rzeczywistości. Nie wie też, że prawda na temat życia dziewczyny przed wypadkiem w połączeniu z jego dobrymi intencjami, ostatecznie ściągnie na niego zgubę. Gorzkie skandynawskie kino w najlepszym wydaniu.

Łowcy głów ("Hodejegerne") 2011 r.

Nie tylko wyróżniający się na tle innych przedstawicieli gatunku film, ale prawdopodobnie najlepsza produkcja kryminalna 2011 roku. Kolejna ekranizacja prozy Jo Nesbø, równie świeża i nieprzewidywalna co opisywany kawałek wyżej "Jackpot" - miejscami zabawna, ale kompletnie od niej odmienna.

Głównym bohaterem jest mało atrakcyjny łowca głów w korporacji, który podczas rozmów kwalifikacyjnych uważnie słucha kandydatów, by następnie z ich domów i mieszkań wykradać cenne dzieła sztuki. Dzięki temu stać go na wystawne życie i utrzymywanie pięknej żony, która zajmuje się prowadzeniem galerii. Pewnego dnia w przypływie ambicji porywa się jednak na osobę, która będzie dla niego godnym przeciwnikiem. Co prawda łowcy głów udaje się okraść bogatego biznesmena, ale konsekwencje tego występku będzie odczuwać jeszcze długo. Chyba, że okradziony pozbędzie się go szybciej, niż sprytny i nieuchwytny jak dotąd złodziej może przypuszczać.

Błyskające światła ("Blinkende lygter") 2000 r.

Zaczyna się jak wiele innych produkcji - czterech drobnych gangsterów postanawia nie dzielić się pieniędzmi ze skoku ze swoim szefem, uciekając do innego kraju, gdzie planują zacząć nowe życie. Potem następuje zwrot - w drodze do Barcelony zostają zmuszeni do przeczekania kilku tygodni w opuszczonym i niszczejącym domu. Wraz z upływającym czasem każdy z nich uświadamia sobie, że właśnie w tym miejscu chciałby spędzić resztę życia. Postanawiają więc odnowić kryjówkę i przekształcić ją w restaurację. Nie wiedzą jednak, że ich przeszłość wkrótce dogoni pięknie malującą się przyszłość.

Film Andersa Thomasa Jensena w znakomity sposób łączy brutalną przemoc, humor w najczarniejszym odcieniu czerni i bardzo oryginalną opowieść o chęci pozostania normalnym człowiekiem, mimo niesprzyjających okoliczności i rzutującej na teraźniejszość przeszłości. Znakomite dialogi, rewelacyjne aktorstwo i dość nietypowe rozwiązania fabularne czynią z "Błyskających świateł" (choć niektóre serwisy tytułują duńskie dzieło jako "Migające światła") jeden z lepszych kryminałów ostatniego 15-lecia. A to już solidna rekomendacja.

R 2010 r.

Powodzenia z szukaniem tego filmu w sklepach, wypożyczalniach czy "wypożyczalniach" internetowych. Jeśli jednak już uda się Wam dorwać "R" Tobiasa Lindholma (to reżyser współscenarzysta nakręconego dwa lata później "Polowania" - najlepszego filmu 2013 roku), czeka Was 90 minut naprawdę mocnego kina. Trochę w stylu świetnej (chwalę polskie kino!) "Symetrii" Konrada Niewolskiego.

Rune trafia do pierdla, gdzie jego życie zacznie zależeć od tego, jak szybko będzie w stanie zaadaptować się do panujących w nim zwyczajów, zasad i zobowiązań. Pozbawiony swojej dawnej tożsamości, imię skraca tylko do pierwszej litery. R to również nowy przydomek innego więźnia - młodego muzułmanina Rashida, więzionego w innym oddziale. Mężczyźni trafiają na siebie w kuchni, gdzie obaj pracują, szybko się dogadują i rozpoczynają proceder szmuglowania i rozprowadzania narkotyków w placówce penitencjarnej. W ten sposób błyskawicznie przeskakują kolejne szczeble więziennej hierarchii, jednocześnie wzbudzając wrogość konkurencyjnych dilerów. W tym zakładzie karnym nie ma szans na resocjalizację, więc jedyne co pozostaje to dyktowanie własnych reguł i zasad oraz skuteczne (czyt. brutalne) ich egzekwowanie.

Posłowie

Jeśli po obejrzeniu filmów z powyższego zestawienia wciąż będziecie trwać w przekonaniu, że dobrych filmów się już nie kręci, a jak już kręci, to tylko w Ameryce, gotów jestem wymazać KWP z internetowej mapy. Dlatego oglądajcie uważnie, bo szkoda byłoby moich ponad dwóch i pół roku zmagań z internetem. A czasami z kulturą.

Kilka lat temu publikowałem na KWP wpis o odkryciu zapisu nutowego na pośladkach jednej z postaci uwiecznionych przez Hieronima Boscha na obrazie "Ogród ziemskich rozkoszy", nie przypuszczałem, że wzbudzi on tak duże zainteresowanie wśród czytelników.

Równie wielkie zdziwienie ogarnęło mnie na widok 16 tysięcy polubień pod wpisem o "10 obrazach, które każdy szanujący się Polak znać musi", gdzie oprócz standardowej listy, zmieściło się też sporo ciekawostek na temat samych dzieł.

A gdy jakiś czas potem jedna z czytelniczek KWP poprosiła mnie o więcej wpisów na temat malarstwa, nie mogłem nie zdecydować się na ponowne zanurzenie w farbie olejnej i wyłowienie z niej dla Was kilku rzeczy, którymi możecie błysnąć w towarzystwie. Bo towarzystwo, z duża dozą prawdopodobieństwa, mogło ich przecież nie zauważyć. Czego konkretnie?

Twarz diabła

Przez 700 lat na sklepieniu katedry w Asyżu wierni i zwiedzający podziwiali fresk autorstwa Giotto di Bondone, jednak dopiero w 2011 roku udało się dostrzec, że na dziele przedstawiającym życie i śmierć św. Franciszka artysta ukrył w chmurach samego diabła. Z jednej strony fakt, że siedem wieków życia w niewiedzy nie powinien zaskakiwać, zważywszy że z ziemi trudno jest dostrzec szczegóły fresku, z drugiej jednak, nawet podczas konserwacji w 1997 roku (14 lat przed odkryciem!) fakt ten umknął specjalistom zajmującym się restauracją świątyni. Usprawiedliwieniem tego przeoczenia może być powszechna do 2011 roku wiedza, iż najwcześniejszą ukrytą na nieboskłonie postacią był rycerz z na płótnie przedstawiającym męczeństwo świętego Sebastiana namalowanego przez Andrea Mantegnę z 1460 roku.

Groteskowy Anioł

Michał Anioł. Na palcach jednej ręki (trochę przesadzam, przyznaję) można policzyć artystów, którzy nigdy nie namalowali autoportretu. Wielu najsłynniejszych, swoje podobizny umieszczało nie w centralnych miejscach stworzonych przez siebie dzieł, ale gdzieś na dalszym planie, często czyniąc z siebie świadków uwiecznianego na desce, płótnie czy ścianie wydarzenia. Niektórzy zaś robili to w taki sposób, iż odnalezienie ich postaci na obrazie kosztować mogło wiele wysiłku.

Tak było też w przypadku Michała Anioła właśnie, który swoją umęczoną tworzeniem kolejnego fresku w Kaplicy Sykstyńskiej twarz zakamuflował na skórze zdartej ze świętego Bartłomieja. Ten ostatni trzyma ją na tworzonym w latach 1537-1541 "Sądzie ostatecznym". Kiedy zaś odkryto, że święty nie dzierży w dłoni własnej tkanki, a powłokę cielesną artysty? Dopiero pod koniec lat 20. XX wieku. Blisko 500 lat po namalowaniu.

W krzywym zwierciadle

Piętnastowieczny niderlandzki malarz Jan van Eyck, który jako jeden z pierwszych w Europie zaczął stosować technikę olejną, miał w swoim portfolio kilkadziesiąt doskonałych dzieł. Żadne z nich jednak nie budzi w (nie)przeciętnym odbiorcy takich emocji jak "Portret małżonków Arnolfinich" z 1434 roku, przedstawiający (zdaniem historyków sztuki) ceremonię składania przysięgi małżeńskiej. Obraz, na którym tylko z pozoru van Eyck umieścił jedynie dwoje bohaterów i psa, w rzeczywistości przedstawia cztery osoby.

Aby je jednak dostrzec należy przed Arnolfinimi przystanąć w biegu po ogromnej National Gallery w Londynie i spojrzeć w zwierciadło widocznego w tle uwiecznionej na desce sceny. To właśnie dzięki niemu malarz rozciąga przestrzeń obrazu, prezentując spojrzenie na nią z innej perspektywy. Perspektywy, która pomija niestety wspomnianego czworonoga, pantofle (patynki) oraz różaniec. Straszne to, trzeba przyznać, niedbalstwo.

Dyskretne przeprosiny

Caravaggio, który jak pewnie wiecie miał na imię Michelangelo (ktoś? coś?), a jak pewnie nie wiecie, oprócz bycia wybitnym barokowym malarzem, był chorym skurwysynem (w walce o względy prostytutki zabił niejakiego Ranuccio Tomassoniego, odcinając mu genitalia), na przełomie maja i czerwca 1606 roku musiał uciekać z Rzymu do Neapolu, a następnie na Maltę, gdzie liczył na wstawiennictwo i pomoc w ułaskawieniu za popełnione morderstwo. Na niewiele się to zdało i wkrótce musiał szukać azylu gdzie indziej - tym razem na Sycylii, gdzie kompletnie zdziwaczał, śpiąc z ubraniu, z bronią pod ręką i niszcząc swoje płótna z byle powodu. Wiedział jednak, że jedynym sposobem na uzyskanie aktu łaski będzie przypodobanie się papieżowi Pawłowi V, a to mógł zrobić malując dzieła o tematyce sakralnej.

Wrócił więc do Neapolu (będącym poza jurysdykcją rzymską) i zabrał się do pracy. Po zamachu na swoje życie (na skutek ataku jego twarz została zdeformowana), namalował dwa obrazy - "Salome z głową Jana Chrzciciela" (uwieczniona na tacy głowa świętego to autoportret malarza) oraz "Dawida z głową Goliata". I właśnie tym ostatnim obrazem udało mu się odzyskać papieskie względy. W jaki sposób? Otóż Caravaggio przedstawił siebie jako pokonanego giganta zaś na mieczu trzymanym przez Dawida umieścił inicjały łacińskiej inskrypcji - H-AS OS - humilitas occidit superbiam (łac. "pokora zabija dumę"). Obraz słusznie odebrano jako błaganie o łaskę i przyznanie się do winy, a malarzowi pozwolono ostatecznie na powrót do Rzymu. Niestety nie dane mu było dotrzeć do celu - z niewiadomych przyczyn zmarł w drodze, a jego ciała nigdy nie odnaleziono.

Rzeź niewiniątek

Wiele osób oglądających "Rzeź niewiniątek" Pietera Bruegela starszego jest skonsternowanych nie tylko dziwnym umiejscowieniem akcji (zamiast Betlejem I wieku, mamy tu Niderlandy w wieku XVI), ale też brakiem samych niewiniątek. Ale jak tu nie być zdziwionym, gdy na obrazie żołnierze wyszarpują kobietom różnego rodzaju naczynia, a zrozpaczone matki opłakują ułożone na własnych kolanach pakunki z jedzeniem?

Aby rozwiązać zagadkę dziwnych wyborów malarza należy cofnąć się w czasie o 450 lat na dwór Świętego Cesarza Rzymskiego Rudolfa II. To właśnie w jego ręce trafił oryginalny obraz Bruegela. Uwiecznione na nim wydarzenia tak zszokowały władcę, iż rozkazał zamalować faktyczną masakrę niewiniątek, zamieniając rozszarpywane zwłoki dzieci na wspomniane beczki i zawiniątka. Tym samym dzieło starszego z Bruegelów straciło pierwotną wymowę, a stało się (już w katalogach XVII-wiecznych) niczym się na pierwszy rzut oka niewyróżniającą sceną plądrowania wsi. Po bliższym jednak spojrzeniu (najlepiej z użyciem skanera podczerwieni) na dzieło wybitnego artysty zauważyć można smugi i cienie zamalowanych na życzenie Rudolfa II maluczkich, straszących spostrzegawczych odbiorców niczym duchy, które nie zaznały spokoju.

Nie wszyscy wiedzą, że Bruegel zdecydował się namalować drugą wersję swojego obrazu, na której nikt zmian wprowadzać się już nie zdecydował. Można ją oglądać w muzeum w Wiedniu, do którego nam z pewnością bliżej, niż do przereklamowanego Londynu.

Subscribe now

Dopiero co rozprawialiśmy o Złotych Globach, a tu już kolejne rewelacje sezony rozdawania nagród - nominacje do Złotych Malin i Oscarów. Ale nie to przykuło naszą uwagę najbardziej.

Najważniejszym tematem nowego odcinka podcastu “Clickbait” jest oczywiście nowy serial HBO będący adaptacją jednej z najczęściej nagradzanych i chwalonych gier ostatnich lat. I chociaż serialowy “The Last of Us” robi wiele rzeczy dobrze (a nawet bardzo dobrze), to w kilku elementach trochę mu do ideału brakuje.

Wraz z Basią Żelazko i Magdą Drozdek rozmawiamy też o nieco luźniejszym temacie, niż mordowanie dzieci w czasie apokalipsy. Wszystko za sprawą ciągnącego się od miesięcy konfliktu zdradzonej przez Gerarda Pique Shakiry, która w ostatnich tygodniach za jego sprawą dorobiła się kilku milionów dolarów. Jak tego dokonała? Oto jej jeden prosty trik.

Zachęcam do słuchania powyżej lub subskrybowania w aplikacjach: Spotify, Google Podcasts, Open FM oraz Podcastach na iPhonach i iPadach. A jeśli macie chwilkę, to dajcie kilka gwiazdek w pierwszej lub zrecenzujcie w ostatniej z wymienionych aplikacji. Do usłyszenia co dwa tygodnie!

W nocy z 10 na 11 stycznia 2023 roku po raz 80. wręczono Złote Globy. Gala, która w ubiegłbym roku nie miała nawet transmisji, po raz kolejny udowodniła, że w zasadzie mogłoby jej nie być. Ale wszyscy i tak przeżywają niektóre rozstrzygnięcia, więc nie mogło jej też zabraknąć w podkaście.

Wraz z Martą Ossowską i Magdą Drozdek rozmawiamy jednak nie tylko o przystawce przed Oscarami. W ostatnich dniach sporo mówi się też o książce “Spare” (w Polsce, dopiero w marcu, ukaże się pod tytułem “Ten drugi”), którą spisać i wydać postanowił książę Harry, a która mocno uderza w najważniejsze jak dotąd osoby w jego życiu. Czego tam nie ma! Romanse matki, rozwiewanie plotek o prawdziwym ojcu, bójki z Williamem, odmrożenia penisa i inne rzeczy, o których nie chcieliśmy wiedzieć, a doniesienia o których śledzimy z wypiekami na twarzy.

I żeby nie było, że za bardzo odpływamy w kierunku plotek, wyrzucamy też z siebie sporo słów o tym, co czeka nas w kinach i na kanapach w 2023 roku. Będzie wiec trochę o “Mission: Impossible” z Marcinem Dorocińskim, “Barbie” z Margot Robbie, “Oppenheimerze” Christophera Nolana, ale też “Kościuszce” Made in Poland, a także ekranizacji jednej z najlepszych gier w historii, czyli debiutującym już 15 stycznia “The Last of Us” od HBO.

Zachęcam do słuchania powyżej lub subskrybowania w aplikacjach: Spotify, Google Podcasts, Open FM oraz Podcastach na iPhonach i iPadach. A jeśli macie chwilkę, to dajcie kilka gwiazdek w pierwszej lub zrecenzujcie w ostatniej z wymienionych aplikacji. Do usłyszenia za dwa tygodnie!

Rok ma się ku końcowi, więc podsumujmy go krótko. Co warto było oglądać czyli co warto nadrobić, czego nie warto, czego unikać za wszelką cenę? Co nas zaszokowało, zaaferowało i najbardziej rozbawiło w minionych 365 dniach?

Nie będzie to długi wpis, bo przy ostatnim sporo osób narzekało, że mogłem go streścić w trzech zdaniach, a nawaliłem ponad 8 tysięcy znaków. Nie żeby brał sobie to do mocno do serca (kto chciał przeczytać, ten przeczytał), ale wykorzystam to, by przy okazji podsumowania 2022 roku nie rozpisywać się zbytnio, a zamiast tego ponawijać do mikrofonu.

Wraz z dwiema koleżankami - Martą Ossowską i Magdą Drozdek - spojrzeliśmy na ostatnie 52 tygodnie w podcaście "Clickbait", który wystartował pilotażowo w marcu i do końca grudnia zdążył oprócz pilota nagrać 21 odcinków. Ten ostatni właśnie to przegląd w zasadzie najważniejszych/najfajniejszych rzeczy, z jakimi mieliśmy do czynienia.

Mówimy to około 10 filmach, przynajmniej tylu (jeśli nie więcej) serialach, największych rozczarowaniach (a tych było sporo), największych aferach (w Polsce i za granicą) oraz generujących najwięcej śmiechu wydarzeniach kończącego się roku.

Zachęcam do słuchania powyżej lub subskrybowania w aplikacjach: Spotify, Google Podcasts, Open FM oraz Podcastach na iPhonach i iPadach. A jeśli macie chwilkę, to dajcie kilka gwiazdek w pierwszej lub zrecenzujcie w ostatniej z wymienionych aplikacji.

Do przeczytania i usłyszenia w przyszłym roku! Oby był lepszy nie tylko pod względem filmowo-serialowym. Wszystkim przydałaby się odrobina spokoju i wytchnienia po ostatnich 3 latach nieustannego stresu.

Na wstępie szybkie wyjaśnienie – jestem wielkim fanem nadawanego już od prawie 30 lat teleturnieju, którego poszczególne edycje śledzę już od prawie ćwierćwiecza. Podoba mi się w nim wszystko: począwszy od kultowej czołówki, przez proces przedstawiania się uczestników, klasyczny 3-rundowy pojedynek, po którym Tadeusz Sznuk niczym Donald Sutherland w filmowej adaptacji „Igrzysk śmierci” ogłasza zwycięzcę, na głosie z offu i rozdawaniu kuferków przez panią Sylwię skończywszy. „Jeden z dziesięciu” nie ma wad, więc nie dziwi, że nie schodzi z ramówki Telewizji Polskiej od 1994 roku, pomimo faktu, że niejednokrotnie losy kolejnych edycji, ku zaskoczeniu widzów, potrafiły ważyć się niemal do ostatniej chwili. 

Nagrywany przez TVP Lublin program w zasadzie jako jeden z ostatnich u podstaw stawia faktycznie wiedzę uczestników i poniekąd jej popularyzację wśród widzów, a nie rozrywkę ze sztucznie kreowaną dramaturgią, którą serwują nam, dajmy na to, „Milionerzy” czy zbliżony do nich format „Postaw na milion”. I chociaż nagrody dla zwycięzców są w nim nieporównywalnie mniejsze, chętnych do stanięcia w szranki z panem Tadeuszem i jego zestawem pytań nie brakuje. Po wielu latach i ja wreszcie nabrałem odwagi, by sprawdzić swoją wiedzę w lubelskim battle royale.

Wszystko zaczęło się, jak wiele historii o przechwalaniu i udowadnianiu swoich umiejętności: od wizyty w pubie. Jednak tu, zamiast klasycznego „potrzymaj mi piwo” i robieniu salta z wysokości lady barowej, w ruch poszedł formularz zgłoszeniowy, jaki możemy znaleźć na dedykowanej teleturniejowi stronie. Co mnie ostatecznie nakłoniło do jego wypełnienia? Był to kontakt z kilkoma jego uczestnikami, których poznałem podczas cotygodniowych quizów rozgrywanych w jednym z gdańskich lokali. Okazało się, że pomimo rekordowych wręcz wyników, jakie osiągali, to przesympatyczni, niezadzierający nosa i chętnie niosący pomoc ludzie, którzy przekonywali, że proces eliminacji to przysłowiowa „bułka z masłem”. Co rychlej więc postanowiłem to sprawdzić.

Niestety „rychły” to ostatnie słowo, jakie można napisać o horrendalnie długim procesie prowadzącym do trafienia przed oblicze sędziego ostatecznego, Salomona z Woronicza, nestora polskiego dziennikarstwa i żywego symbolu „Jednego z dziesięciu”. Tadeusz Sznuk prowadzi teleturniej od jego pierwszego odcinka i pomimo faktu, że kilka lat temu potajemnie szukano osoby, która miałaby go zastąpić, zachował posadę, a istniejące ponoć nagranie pilotowego odcinka z innym prowadzącym stało się niemal świętym Graalem dla fanów kultowego formatu. Dla mnie świętym Graalem byłby choćby uścisk jego ręki, stojąc za pulpitem uczestnika. Ale by otrzymać szansę na chociaż to, musiałem mocno uzbroić się w cierpliwość.

Dość powiedzieć, że od momentu wypełnienia wspomnianego już formularza zgłoszeniowego do potwierdzenia jego przetworzenia minęło aż 9 dni. Ale wynik ten jest niczym w porównaniu z czasem, jaki mija do zaproszenia na same eliminacje. Między 8 marca 2021 roku a 13 września 2022 roku, kiedy to oficjalnie zaproszono mnie do wzięcia w nich udziału, minęły aż 554 dni, podczas których niemal udało mi się zapomnieć, że w ogóle takie zgłoszenie wysyłałem. A przynajmniej zwątpić, że po tak długim czasie ktoś odnajdzie je w gąszczu formularzy od innych kandydatów. Niemniej jednak, po odczekaniu kolejnych 11 dni, miałem stawić się wraz ze zdjęciem legitymacyjnym w budynku I Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Gdańsku, gdzie punktualnie o 14:00 miał rozpocząć się „egzamin”.

Nie bez powodu używam tego słowa w kontekście walki o udział w programie. I LO to moje licealne Alma Mater, a sala, w której miałem odbyć rozmowę kwalifikacyjną połączoną z testem składającym się z 20 pytań, to klasa, w której niemal dokładnie 20 lat wcześniej zdawałem maturę z historii. Z dość rozczarowującym zresztą rezultatem, który w kontekście stawania w szranki z tuzami wiedzy wszelakiej, poziom stresu podniósł do takich rozmiarów, że pulsometr na nadgarstku uznał moje zwielokrotnione tętno za aktywność fizyczną. Byłem całą sytuacją tak zestresowany, iż na miejsce dotarłem z tak znacznym wyprzedzeniem, że przed wejściem na powtórkę z egzaminu dojrzałości zdążyłem zwiedzić całą szkołę i powspominać nauczycieli, z których część wciąż w I LO pracuje. Dziś jednak ich w budynku nie było. Byli za to inni kandydaci, do których bez słowa skierowała mnie portierka, poprawnie kategoryzując blade lico jako znak rozpoznawczy zaproszonych kandydatów.

W ciemnym korytarzu na kilku rozstawionych ławkach, z nosami w telefonach, starając się nie patrzeć innym w oczy, siedzieli oni. Trybuci wytypowani do wzięcia udziału w quizowych igrzyskach, wykazujący oznaki życia tylko wtedy, gdy kolejne osoby niczym w kolejce do internisty starały się ustalić „kto ostatni”. Ostatni byłem oczywiście ja, ale nie na długo – kolejne osoby już napierały na drzwi wejściowe do liceum, a dojście do tego, kto jest przed kim, a kto za kim, przełożyło się tylko na dodatkowe podniesienie poziomu stresu u wszystkich zgromadzonych. Więcej strachu narobiła jednak jedna z kandydatek, która po opuszczeniu sali, głośno odpowiadając na pytanie „I jak?” zadane przez męża i dzieci, rzuciła szybko „miałam maxa”, po czym spojrzała na nas z nieukrywaną satysfakcją. Tak zauważalną, że nawet sprzeczającym się o miejsce w kolejce przeszła ochota na kłótnię. Teraz każdy chciał być ostatni. A następny w kolejce byłem ja.

Gdy po chwili znalazłem się w środku, przerażenie na moment zostało przytłumione przez zdziwienie. Szybki rzut oka na salę dał mi do zrozumienia, że siedzi w niej aż czworo egzaminatorów, którzy jednocześnie zadają pytania i zapisują na żywo odpowiedzi kandydatów do programu. W głowie szybko zakiełkowała mi myśl: to nie test, to egzekucja. Znów przerażony usiadłem przed obliczem odpytującej osoby, jednym uchem próbując wychwycić, jakie pytania padają przy stolikach obok. Nie pamiętam nawet, czy dobrze wypełniłem przedłożoną kartę kandydata, ani co było w klauzuli RODO, jaką otrzymałem do podpisania. Udając, że studiuję kolejne jej punkty, z trwogą odkrywałem, że nie znam na nie odpowiedzi. Sytuacji nie polepszył fakt, że po wyjęciu z portfela zdjęcia legitymacyjnego usłyszałem, że będzie potrzebne dopiero, jeśli odpowiem poprawnie na 15 z 20 pytań. Nagle odechciało mi się ściskać rękę Tadeusza Sznuka.

Przed wybiegnięciem z sali powstrzymała mnie jednak myśl, że gorzej niż 20 lat wcześniej na maturze na pewno nie będzie. A twierdza w Malborku, o której styl architektoniczny właśnie zapytano osobę za moimi plecami, to „przecież gotyk, każdy to wie”. Popatrzyłem w oczy przedstawicielce plutonu i czekałem na pierwszy wystrzał.

Cztery minuty później było po wszystkim.

Na dwadzieścia salw lecących w moim kierunku, drasnęła mnie tylko jedna. Co prawda w samo serce, bo nie potrafiłem sobie w kilka sekund przypomnieć, do czego z niego wypływa krew (odp.: tętnice), ale rana na szczęście nie okazała się śmiertelna. Opatrująca mnie osoba wzięła zaś sobie na pamiątkę moje zdjęcie i prosiła o regularne sprawdzanie poczty, na które „za pół roku do roku (lub później)” ma przyjść zaproszenie do Lublina.

– Proszę też sprawdzać spam! – usłyszałem, domykając już drzwi sali, ale nie jestem pewny, czy była to sugestia, czy groźba. Jedno jest pewne – co kilka dni przedzieram się teraz przez reklamy środków na erekcję i maili zapewniających gigantyczny zysk z kryptowalut, polując na tego jednego, jedynego. Nie mam pojęcia, czy faktycznie dotrze – o niektórych kandydatach twórcy „Jednego z dziesięciu” ponoć zapominają – ale dzięki udziałowi w eliminacjach bogatszy jestem o nowe doświadczenie. I potencjalną szansę na otrzymanie 3 milionów dolarów od potomka rodziny królewskiej z Nigerii, bo i takie wiadomości znajduję w folderze z niechcianą pocztą w oczekiwaniu na wezwanie przed oblicze pana Tadeusza.

Acha, w trakcie rozmowy z panią odpytującą dowiedziałem się, że na eliminacje, w których tego dnia brałem udział, można sobie wejść z ulicy. Zaproszenie było niepotrzebne.

Post Scriptum

Poniżej załączam pełną listę pytań, jakie usłyszałem w trakcie eliminacji do „Jednego z dziesięciu”. Nie było wśród nich pytania o Malbork. Dopiero po zakończeniu odpytywania zrozumiałem, że pozostałe osoby egzaminowane wraz ze mną otrzymały po prostu inny ich zestaw.

1. Które dwa pierwiastki wchodzą w skład soli kuchennej?

2. W delcie której rzeki występują w Polsce depresje?

3. Na jakiej szerokości geograficznej leży równik?

4. W którym roku założono Fundację Alfreda Nobla? Można pomylić się o 4 lata.

5. Jak nazywa się bryła powstała przez obrót prostokąta wokół jednego z jego boków?

6. Kto jest autorem noweli „Katarynka”?

7. Jaki ptak „…swój ogonek chwali” w popularnym przysłowiu?

8. „Wiem, że nic nie wiem”. Komu przypisywane jest to powiedzenie?

9. Jak nazywają się rycerze posługujący się mieczami świetlnymi w świecie „Gwiezdnych wojen”?

10. Koszalin, Kołobrzeg, Słupsk. Które z tych miast jest miastem portowym?

11. Jak z francuskiego nazywa się mały marynowany ogórek?

12. Salamandra jest gadem czy płazem?

13. Ile kluczy widnieje w herbie Watykanu?

14. Krew dopływa do serca żyłami, a czym z niego wypływa?

15. Milimetr słupa rtęci, zwany też Torem, to dawna jednostka której wartości fizycznej?

16. Jak nazywał się twórca „Piety” i posągu Dawida?

17. Czy saksofon zaliczany jest do instrumentów drewnianych czy blaszanych?

18. W której figurze geometrycznej umieszczone jest oko, symbol Trójcy Świętej?

19. Jak inaczej nazywa się biały barszcz, zupa na zakwasie z chleba i mąki żytniej?

20. W którym roku Turcy zdobyli Konstantynopol? Data ta uznawana jest za koniec średniowiecza.

Ręka do góry, komu podoba się brzmienie języka niemieckiego. Tak myślałem. Mowę naszych sąsiadów, w której niemal każdy wyraz kojarzy się z łapanką na ulicach Warszawy w latach 40. XX wieku, trudno nazwać pięknym szwargotem, jednak to właśnie słowo z języka niemieckiego będzie bohaterem niniejszego wpisu. Bohaterem, na widok którego niejednemu szczęka opadnie.

Tym słowem jest Wimmelbilder - a oznacza rysunki wręcz wypchane szczegółami. Mnogość postaci, zwierząt, przedmiotów, pojazdów czy potworów jest na nich wręcz przytłaczająca, że w każdy można wpatrywać się godzinami, raz po raz dostrzegając coraz to więcej szczegółów czy ciekawostek. Jeśli więc wpadł ci w ręce rysunek, na którym jest więcej szczegółów, niż jesteś w stanie policzyć, z pewnością jest to Wimmelbild.

Dobrym i chyba najbardziej znanym przykładem takich rysunków są kultowe dzieła Martina Handforda, zachęcające nas do odnalezienia na nich ubranego w biało-czerwoną czapeczkę Wally'ego (czy też Waldo, jak go zwą na Zachodzie). Innym, opublikowana w 2008 roku przez magazyn Empire tzw. "Cryptic Canvas", na której czytelnicy mieli odnaleźć 50 filmów.

Wimmelbilder to oczywiście nie tylko zabawy w odnajdywanie konkretnych zagadnień, odniesień czy nawiązań - chociaż do tego nadają się najlepiej - ale też drobiazgowe, tworzone wiele miesięcy, często nie przez jednego, ale grupę artystów swego rodzaju hołdy oddawane konkretnym artystom czy epokom. Ich gromadzeniem zajmuje się m.in. społeczność jednego z subredditów, na który codziennie wrzucane są nowe przykłady fantastycznych dzieł rysowników z całego świata. Poniżej przytaczam kilkanaście przykładów znalezionych tamże. Po resztę udajcie się sami.

PS: Klikajcie w obrazki, by zobaczyć je w całej okazałości. Najlepiej na ekranach od 10 cali wzwyż.

Kiedy lata temu opublikowałem wpis o odnalezieniu obrazu w filmie familijnym, nie przypuszczałem, że stanie się on jednym z najpopularniejszych w historii KWP. Kiedy w zeszłym roku pokazałem czytelnikom nie do końca ukryte obrazy w „Krainie lodu”, czytelnicy malarstwo co prawda wychwycili, ale skupili się raczej na tym, że nazwałem „Frozen” kiepskim filmem (podtrzymuję!). Dzisiaj natomiast… też będzie o obrazach. Nie sposób jednak napisać, że są schowane, gdyż są czymś więcej, niż tylko integralną częścią kadru. Są całym kadrem.

Na pomysł tekstu o kadrach filmowych inspirowanych sztuką natchnęła mnie lektura tekstu Justyny Stasiek-Harabin, autorki świetnego bloga o sztuce Minerva, która w listopadzie podzieliła się ze swoimi czytelnikami sześcioma zauważonymi przez siebie obrazami. Kilka dni temu zapytałem autorkę, czy nie będzie miała nic przeciwko, jeśli to na KWP dopiszę kontynuację tego, co zawarła u siebie, co przełożyło się na pomysł wspólnego tworzenia cyklu. W poniższym więc wpisie, oprócz znalezionych przeze mnie (i innych internautów) dzieł malarskich, znajdziecie też tekst i grafiki z Minervy, a czytelnicy Minervy przykłady wskazane przeze mnie znajdą również tam. Gdziekolwiek jednak czytacie te słowa, mamy nadzieję, że uda się Was zachęcić do dalszych poszukiwań.

„Jutta” — John Kacere

Widoczny w nagłówku tego wpisu kultowy już, otwierający kadr z „Między słowami” jest w rzeczywistości przeniesieniem na filmową kliszę portretu pośladków niejakiej „Jutty” Johna Kacere’a. Nie jest to oczywiście jedyny tego typu obraz w dorobku Kacere’a — artysta słynął z uwieczniania kobiet w bieliźnie i czynił to aż do śmierci w 1999 roku. Opisywana tu „Jutta” pojawia się nie tylko w postaci czteroliterowego hołdu złożonego jednemu z ulubionych artystów Sofii Coppoli. Sam obraz widać też w jednej ze scen na ścianie pokoju hotelowego głównej bohaterki.

„Opłakiwanie zmarłego Chrystusa” — Andrea Mantegna

Jeden z piękniejszych kadrów jaki udało mi się wyłapać podczas seansu filmowego. Scena z odpoczywającym ojcem, bohaterem świetnego filmu „Powrót” w reżyserii Andrieja Zwiagincewa niemal w każdym fragmencie nawiązuje do słynnego renesansowego obrazu pt. „Opłakiwanie zmarłego Chrystusa” Andrea Mantegni. Nie ma mowy o przypadku, nawet drapowanie materiału jest tutaj dokładnie odwzorowane. Wspaniała scena, podobnie jak cały film wybitnego Rosjanina. (Justyna)

„Wchodzenie i schodzenie” — M.C. Escher

To akurat dość oczywisty przykład, gdyż sami bohaterowie nazywają iluzję niekończących się schodów „stopniami Penrose’a”. Co ma więc do tego Escher? Otóż prace holenderskiego artysty były, jak sami przyznali, największą inspiracją dla Rogera Penrose’a i jego ojca — Lionela, chociaż tak naprawdę to właśnie Penrose’owie zainspirowali Eschera do namalowania jego najsłynniejszego dzieła „Wchodzenia i schodzenia” z 1960 roku. Escher następnie rozwinął pomysł Penrose’ów, w kolejnym roku tworząc „Wodospad”, podobnie zakręcony jak sama „Incepcja”.

„Dom przy torach” — Edward Hopper

Analizując kiedyś obraz „Dom przy torach” mojego ukochanego Hoppera, zdałam sobie sprawę, że ten dom, to ja już kiedyś widziałam, i to nie byle gdzie, a w filmie Alfreda Hitchcocka. Kto widział jego kultową „Psychozę” ten zapewne ma przed oczyma hotel, wyglądający bardzo podobnie jak budynek uwieczniony na płótnie. Reżyser doceniał mocno sposób budowania napięcia w dziełach Hoppera, inspiracja ta w żaden sposób nie powinna więc dziwić. (Justyna)

„Saturn pożerający własne dzieci” — Francisco Goya

Dzieło powstało w latach 1820–1823 — jest jednym z cyklu 14 tzw. czarnych obrazów namalowanych przez Goyę na ścianach swojego domu na kilka lat przed śmiercią. Inspiracją był adaptowany z greckiej mitologii rzymski mit o bogu Saturnie, który uzyskawszy władzę nad światem tak bardzo obawiał się ją stracić, że zjadał własne dzieci, nie chcąc oddać im tronu. Przyjemniaczek. Do Saturna zaś nawiązać postanowił Guillermo del Toro, który w jednym z wywiadów przyznał, że bladolicy potwór z „Labiryntu fauna” to właśnie bóstwo z obrazu Goi. Z tym że miast swoim synom, głowy odgryza wróżkom.

„Zamek w Pirenejach” — René Magritte

Latające wyspy z “Avatara” to bardzo wyraźna inspiracja pracą „Zamek w Pirenejach” Rene Magritte’a. No bo z czego czerpać pomysły na film sci-fi, jeśli nie z dorobku surrealistów? (Justyna)

„Nocne marki” — Edward Hopper

Dzieło Hoppera wielokrotnie pojawiało się czy też inspirowało różnych twórców filmowych i telewizyjnych. Podobną kawiarnię widzieliśmy w „Głębokiej czerwieni” Dario Argento czy serialu „Simpsonowie”, klimatem obrazu inspirował się Ridley Scott, kręcąc „Łowcę androidów”, ale najczytelniejszy hołd dla obrazu oddał Wim Wenders w „Końcu przemocy”. Zresztą sami zobaczcie.

„Pacyfik” — Alex Colville

Oglądając słynną „Gorączkę” (reż. Michael Mann) zerwałam się pewnego dnia z kanapy na widok kadru z pistoletem na pierwszym planie i mężczyzną w tle. Przecież już to gdzieś widziałam, znam doskonale tę nieprzypadkową kompozycję z obrazu Alexa Colville’a, pt. „Pacyfik”. Świetne jest to malarstwo, powiedzielibyśmy hopperowskie, ze swoim upodobaniem do spokojnej, wyciszonej kompozycji i budowania atmosfery melancholii i niepokoju. (Justyna)

„Napoleon Bonaparte” — Benjamin Robert Haydon

Ostatnia scena „Pojedynku” Ridleya Scotta, nakręconego na podstawie opowiadania Josepha Conrada, to praktycznie samo w sobie zapierające dech w piersiach płótno. Jednocześnie jest to czytelne nawiązanie do obrazu Haydona z 1830 roku, przedstawiającego Napoleona tęsknym wzrokiem spoglądającego na Europę ze skał Świętej Heleny. Bonaparte był przy okazji idolem głównego bohatera „Pojedynku”, także niniejsze nawiązanie nie jest zupełnie oderwane od kontekstu filmu.

„Ofelia” — John Everett Millais

Słynny obraz jednego z prerafaelitów pt. „Ofelia” momentalnie przywodzi na myśl scenę z „Melancholii” Larsa von Triera, w której główna bohaterka, niczym szekspirowska Ofelia unosi się na wodzie w otoczeniu zielonych roślin i kwiatów. Z obrazem tym mam także skojarzenie związane z teledyskiem do piosenki „Where The Wild Roses Grow” Kylie Minogue. (Justyna)

„Kolos” — Francisco Goya

Obraz podpisałem Goyą, natomiast nie jest do końca pewne, czy to właśnie Hiszpan jest autorem tego dzieła. W każdy razie ta alegoria okropności wojny, wizji terroru i chaosu, który ze sobą niesie był niewątpliwie inspiracją dla Jaegerów z „Pacific Rim” Guillermo del Toro. Wielkie roboty, wielkie potwory, kolosy — nawiązanie nie mogło być czytelniejsze. Wizualnie zachwycające dzieła meksykańskiego twórcy, jak twierdzi on sam, nie istniałyby gdyby nie wielcy artyści, którzy walnie przyczyniły się do pobudzenia jego wyobraźni.

„Blue Boy” — Thomas Gainsborough

W tym ostatnim już przykładzie wątpliwości nie ma w zasadzie żadnych — Tarantino w „Django” zaczerpnął z dorobku malarstwa angielskiego, a dokładnie z portretu „Błękitnego chłopca” autorstwa Thomasa Gainsborougha. Trzeba przyznać, że efekt jest dość groteskowy, ale przecież dokładnie o to chodziło. (Justyna)

Po zakończeniu ostatniego sezonu "Gry o tron" doszedłem do wniosku, że chyba już wystarczy w moim życiu seriali fantasy. Zawód, jaki przeżyłem po latach śledzenia losów bohaterów książek George’a R.R. Martina, był ze mną aż do dziś. Czemu tylko do dziś? Bo teraz już wiem, że nawet HBO nie przygotowało mnie na to, co z Tolkienem i "Władcą Pierścieni" potrafił zrobić Amazon.

Wydawało się, że to się nie może nie udać. Miliard dolarów wyłożonych łącznie na prawa autorskie, przygotowania i realizację serialu podkreślały powagę i pieczołowitość, z jakimi do dzieła podchodzić mieli zatrudnieni przez Jeffa Bezosa twórcy. Nadzieję podtrzymywała gigantyczna, rozpędzająca się niczym kula śniegowa kampania marketingowa, pokazująca rozmach, z jakim będą musieli się zmierzyć widzowie. Wreszcie sam materiał źródłowy, czyli słowa pisane przez ojca-założyciela gatunku, legendarnego J.R.R. Tolkiena we własnej osobie, przyprawiały rumieńce fanom gatunku. I tylko nieliczni od początku zwracali uwagę, że tekst źródłowy to zaledwie garść przypisów do "Powrotu Króla" i kilka zwrotek pieśni wzmiankowanych tu i ówdzie w innych jego dziełach.

Coś, co można w zasadzie przyrównać do słynnych notatek George’a Martina, jakie ten zostawił twórcom "Gry o tron", by ci mogli dokończyć serial, podobnie w przypadku "Pierścieni Władzy" stały się dla scenarzystów największą zmorą. Jak pokazał serial HBO i jak udowodniło osiem odcinków pierwszego sezonu show Amazona, bardzo trudno jest wskoczyć w buty wybitnych powieściopisarzy, by na szybko wypełnić luki pomiędzy wzmiankowanymi przez nich kluczowymi scenami, tak by już w ekranizacji zachować odpowiedni ciąg przyczynowo-skutkowy. A na tym właśnie w gruncie rzeczy opierało się tworzenie scenariuszy zarówno drugiej, czterosezonowej połowy "Gry o tron", jak i całych "Pierścieni Władzy".

Rację mieli więc ci, którzy kręcili nosem już na etapie pierwszych zdjęć i filmowych zapowiedzi serialu Amazona. Choć wówczas najbardziej były słyszalne absurdalne głosy o karnacji aktorów wcielających się w główne role (niespodzianka: te postaci, krasnoludzka księżniczka Disa oraz elf Arondir, ostatecznie były najciekawsze w całym serialu), tak marudzenie, że "Władca Pierścieni" nie tylko nie potrzebuje, ale też nie powinien otrzymywać prequela, bo nie ma ku temu odpowiedniej ilości materiału, a całość może wypaczyć czy zniekształcić wizję brytyjskiego pisarza, zniechęcając nawet do lektury jego książek, okazało się słuszne.

Scenariusz, a w konsekwencji pokazywana na ekranie akcja i fabuła "Pierścieni Władzy", pełne są niekonsekwencji, niezrozumiałych zwrotów w akcji, a niekiedy idiotycznych wręcz pomysłów. Choć każdy odcinek trwa praktycznie tyle, ile średniej długości film fabularny, tak wspomniana akcja jest na tyle niespieszna, że spokojnie dałoby radę umotywować każdą z decyzji podejmowanych przez bohaterów. Tymczasem przez większość każdej odsłony nie dzieje się praktycznie nic, by po chwili na ekranie stało się coś przełomowego. Coś, co fabularnie nie ma żadnego uzasadnienia, a więc siłą rzeczy wywołującego u widzów niemałą konsternację. 

Idealnym przykładem niech będzie tu odcinek szósty, w którym chroniący się w górskiej fortecy bohaterowie poboczni decydują się ja opuścić, by stawić czoła orkom w drewnianej karczmie. Tam z opałów ratuje ich jednak spektakularna szarża wojsk Numenoru, które z precyzją godną tureckich Bayraktarów, odnajdują wrogi element orkowy kilkaset mil od brzegu morza w ciągu 5 minut od zejścia na ląd. Nie chcąc psuć "zabawy" potencjalnym widzom "Pierścieni Władzy" (jeśli ostaną się tacy po lekturze niniejszego tekstu) nie podam kolejnych przykładów, wzmiankując jedynie, że postać Galadrieli i to, jakie działania podejmuje, daje nam obraz osoby niemal dwubiegunowej, jakże odmiennej od tego, co odpowiednio 20 i 68 lat wcześniej zaprezentowali nam Peter Jackson i sam J.R.R. Tolkien.

Morfydd Clark ekranową prezencję i charyzmę być może posiada, ale jej Galadriela jest bohaterką porywczą, naiwną, pełną sprzeczności, a z drugiej strony z niewiadomych przyczyn nagle wykazującą się zdumiewającą przenikliwością (jak wtedy, gdy na podstawie jednego zdania nabiera podejrzeń, kto de facto jest Sauronem). Trudno dziwić się więc widzom, którzy odsądzają twórców "Pierścieni Władzy" od czci i wiary, śledząc jej ekranowe poczynania. Dawno już nie było na ekranie głównej bohaterki tak niezamierzenie irytującej, że większość scen z jej udziałem miast wzbudzać empatię, doprowadza do białej gorączki. Nie dziwi też, że pierwsze informacje o drugim sezonie, kolportowane zapewne przez sam Amazon, a sugerujące, że Galadriela nie będzie już główną bohaterką, przyjmowane są przez wszystkich z nieukrywaną radością.

A sezon drugi, w co nie wątpił prawdopodobnie nikt, słysząc o fortunie zainwestowanej przez Jeffa Bezosa, na pewno będzie. Nie tak prędko udaje się wszak złapać lisa, podkradającego kurom złote jajka. Zaskakuje jednak fakt, że trzeba będzie na niego poczekać przynajmniej do pierwszej połowy 2024 roku, co w świecie codziennie zalewanym dziesiątkami odcinków innych seriali, wydawać się może całą wiecznością. Z drugiej jednak strony, czy po pięknej klęsce, jaką mogliśmy oglądać tej jesieni, tak wiele osób wciąż jeszcze będzie czekać na perypetie Saurona u stóp Góry Przeznaczenia? Biorąc pod uwagę fakt, że osobiście nie mam ochoty wracać nawet do książek, wątpię, by ekranizacja pochodzących z niej przypisów była w stanie wzbudzić jeszcze jakiekolwiek większe emocje.

Chociaż… zarzekałem się też, że nigdy nie obejrzę już czegokolwiek związanego z "Grą o tron", a tymczasem "Ród Smoka" łykam ostatnio tak chętnie, jak Jaśmina Tremer metadon w "Wielkiej wodzie". Może więc z tej użyźnionej katastroficznym opadem wulkanicznym z Góry Przeznaczenia gleby uda się w przyszłości zebrać nieco bardziej obfity plon? Bez Galadrieli u steru, za to z Balrogiem pod Morią, jest niewielka szansa na huczniejsze dożynki.

"Pierścienie Władzy" można oglądać na Amazon Prime Video. "Ród Smoka" na HBO Max. A "Wielką wodę" na Netfliksie. Polecam zwłaszcza ten ostatni.

Od wielu już lat na samo brzmienie słowa "galeria" ludzie odruchowo chwytają za portfel, bynajmniej nie z powodu cen pobieranych za wstęp do przybytku, gdzie nie tylko wskazana jest cisza, ale też obowiązuje niepisana zasada, że przed każdym, nudnym jak starcie arcymistrzów szachowych, obrazie należy stanąć i wymownie pokiwać z uznaniem głową. Wiele osób już zapomniało albo wyrzuciło z pamięci pierwotne znaczenie wspomnianego w cudzysłowie zlepku morfemów, pieniądze chowając przed lubującymi się w niekontrolowanych odruchach zakupowych partner(k)ach.

Mówiąc prościej - galerie dzielimy na dwie kategorie: nudne oraz drogie. Prawda jest jednak taka, że tak jak w drugich można trafić na atrakcyjne promocje, tak i w pierwszych można trafić na przykuwające wzrok okazje, które uczynią odchamiającą wycieczkę nieco bardziej krwistą.

Zasubskrybuj teraz

Przed Wami kilka przykładów klasycznych dzieł, które udowadniają, że licząca nieraz kilkaset lat sztuka to nie tylko ładne krajobrazy, soczyste owoce i ponure twarze spasionych monarchów i możnowładców, ale też często dynamiczne, a jeszcze częściej krwawe laurki wystawione mitom, legendom, ale też wydarzeniom historycznym, na myśl o których włos na głowie z pewnością się zjeży.

Elementy anatomiczne - Théodore Géricault

Zafascynowany ludzką anatomią i śmiercią francuski malarz w drugiej dekadzie XIX wieku zaczął odwiedzać paryską kostnicę, gdzie zajmował się tworzeniem szkiców ludzkich części ciała, doskonaląc swoją technikę. Bardzo szybko jednak odnalazł w nich "ukryte piękno", przez co stały się główną tematyką jego kolejnych dzieł. Jako że w tym okresie kostnice wypożyczały studentom anatomii części ciała (doświadczenie na martwej tkance), Géricault również postanowił zabierać do swojej pracowni ręce, nogi a nawet głowy i ich postępujący rozkład uwieczniać na płótnie. Artystę urzekła nietypowa paleta barw powstająca dosłownie na jego oczach, kiedy wypożyczone eksponaty w efektowny (i niezbyt przyjemny dla nosa) sposób gniły.

Diomedes zjadany przez konie - Gustave Moreau

Konie Diomedesa wywodzą się z mitologii greckiej. Były to cztery klacze karmione ludzkim mięsem przez ich właściciela, a ich schwytanie stało się jedną z dwunastu prac Heraklesa (jeśli mam wchodzić w szczegóły, to dodam, że ósmą). Według mitu Heraklesowi bardzo szybko udała się ta sztuka, ale zanim zdołał je wywieźć z Tracji, doszło do konfrontacji między nim a Trakami. W trakcie wykonywania zadania klacze pożarły przyjaciela Heraklesa, a on sam uspokoił je dopiero rzucając im na pożarcie ogłuszonego Diomedesa (i tak, moi drodzy, narodziła się ironia). Tę ostatnią scenę uwiecznił na swoim obrazie Moreau.

Apollo obdziera Marsjasza ze skóry - Jusepe de Ribera

Obraz z 1637 roku przedstawia inna scenę z greckiej mitologii, będącą zwieńczeniem pojedynku pomiędzy Apollinem a Marsjaszem. O co w nim chodziło? Posłużę się cytatem, który wykorzystano w artykule na polskiej Wikipedii:

Marsjasz znalazł flet odrzucony przez Atenę, gdyż granie na nim szpeciło jej oblicze. Uzbrojony w instrument Marsjasz wyzwał Apolla na pojedynek. Wspólnie uradzili, iż zwycięzca zadecyduje o losie pokonanego. Apollo, grając obrócił lutnię i wezwał Marsjasza, by ten poszedł w jego ślady. Masjasz, oczywiście, nie mógł tego zrobić i Apollo został ogłoszony zwycięzcą. Triumfujący bóg związał Marsjasza do konaru wysokiej sosny i obdarł go ze skóry. (Apollodor, Bibliotheca, 1,4,2)

Jeśli więc kiedykolwiek spojrzycie krzywo na Ramsaya Boltona z "Pieśni lodu i ognia" George'a R.R. Martina, wiedzcie, że to co robi jest zaiste boskie.

Saturn pożerający własne dzieci - Francisco Goya

Dzieło powstało w latach 1820-1823 - jest jednym z cyklu 14 tzw. czarnych obrazów namalowanych przez Goyę na ścianach swojego domu na kilka lat przed śmiercią. Inspiracją był tym razem adaptowany z greckiej mitologii rzymski mit o bogu Saturnie (a ludzie czepiają się Led Zeppelin o nadmierną inspirację), który uzyskawszy władzę nad światem tak bardzo obawiał się ją stracić, że zjadał własne dzieci, nie chcąc oddać im tronu (za jednym zamachem pozbywając się problemu ukrycia zwłok). Przyjemniaczek. Dziwnym zbiegiem okoliczności, Saturn jest patronem siedemdziesięciolatków (niekoniecznie kanibali), a Hiszpan zaczął tworzyć swoje przerażające dzieło w wieku 73 lat.

Sprawiedliwość Kambyzesa - Gerard David

Odejdźmy na chwilę od mitologii przeskakując do I wieku naszej ery oraz zbioru opowiadań Waleriusza Maksymusa ("Pamiętne czyny i słowa"), który podobnie jak Herodot w "Dziejach" opisał legendę o perskim królu z VI wieku przed Chrystusem, który wydał surowy wyrok na przyjmującego łapówki sędziego Sisamnesa. Kambyzes II kazał go stracić i obedrzeć ze skóry, z której następnie przygotowano swego rodzaju obicie/nakrycie na krzesło stojące w sali, gdzie wydawał wyroki (widoczne w prawym górnym rogu prawej części dyptyku). A ludzie narzekają na działania CBA.

Judyta odcinająca głowę Holofernesowi - Caravaggio

Temat zaczerpnięty z biblijnej Księgi Judyty na swoich obrazach zaprezentowali również Donatello, Botticelli, Giorgione, Cranach i Elder, ale tylko Caravaggio uchwycił najbardziej dramatyczny (i tryskający krwią) moment odcinania głowy asyryjskiemu wodzowi Holofernesowi. Czym sobie na to zasłużył? Dowodzona przez niego armia oblegała zajęte przez Izraelczyków miasto Betulię i po 34 dniach wiele zaczynało wskazywać, że obrońcy będą musieli złożyć broń. Na szczęście lud Izraela miał w odwodzie młodą i piękną wdowę Judytę, która postanowiła obronić miasto wskakując Holofernesowi do łóżka. Po trzech dniach uwodzenia i libacji śliczna niewiasta chwyciła za nóż i odcięła (nomen omen) urżniętemu wodzowi głowę i wróciła z nią do miasta. Widząc głowę zawieszoną na murach miasta wojsko asyryjskie zamiast żądzy krwi zaczęło odczuwać strach i... uciekło w popłochu, bo to przecież najlogiczniejsza rzecz, jaką mogło w takiej sytuacji zrobić. Ehh, Biblia. Wracając do samego obrazu - jako Judytę Caravaggio uwiecznił na swoim obrazie ulubioną kurtyzanę Fillide Melandori (pojawia się również na innych jego dziełach, wcielając się m.in. w św. Katarzynę i Marię Magdalenę), której pierwotnie pozostawił odsłoniętą jedną pierś. Niestety, wyrzuty sumienia kazały mu później domalować półprzeźroczystą tkaninę bluzki, tym samem odbierając nam niemal całą przyjemność z wizyty w Galleria NAzionale d'Arte Antica, gdzie obraz obecnie się znajduje.

Rzeź niewiniątek - Peter Paul Rubens

Pamiętacie jak młoda kobieta, której polskie media wystawiły w 2012 roku pomnik, wyznała, że czytuje Biblię? Ja też nie, ale Ewangelia Mateusza wydaje się zawierać kilka interesujących wskazówek na temat sposobu pozbycia się niechcianego dziecka. Chodzi tu co prawda o chłopców poniżej drugiego roku życia, których obawiał się król Judei z łaski Rzymu, ale niektóre metody są przecież efektywne bez względu na płeć. Najbardziej efektownie sprawę Rzezi (w której, wg różnych przekazów, wcale nie było; była, ale zabito wówczas nie więcej niż 25 dzieci; była i wymordowano w niej 144 tysiące niemowląt) na swoim obrazie przedstawił Rubens. Opłaciło się - szacowana wartość obrazu to około 100 milionów dolarów. Mord na dziecku zawsze dobrze się sprzedaje.

Wielki wyczyn! Z trupami! - Francisco Goya

Nie, to nie jeden z serii słabych żartów rozrzuconych po tym wpisie, tylko przełożony na język polski tytuł jednej (konkretnie - trzydziestej dziewiątej) z 82 rycin Francisco Goi pod zbiorczym tytułem "Okropności wojny" (to wersja skrótowa, pełna brzmi: "Fatalne skutki krawawej wojny z Napoleonem w Hiszpanii. I inne dosadne kaprysy"). Powstały one pod wpływem doświadczeń, jakie artysta wyniósł z toczonej z Francją hiszpańskiej wojny niepodległościowej. Może trudno w to uwierzyć, ale nie dalej jak 200 lat temu Francuzi nie tylko nie wywieszali białej flagi, zaszyci się w swoich domach ze ślimakami, żabami i winem, ale wygrywali bitwę za bitwą, w międzyczasie zajmując się gwałceniem, torturowaniem, odrąbywaniem kończyn i rozszarpywaniem na kawałki jeńców przy pomocy koni. Hiszpanie zresztą nie pozostawali dłużni, ale tego Goya już na swoim grafikach nie przedstawił. A szkoda.